Κυριακή, 12 Οκτωβρίου 2008

Η Μεγάλη Ιδέα του Νέου Ελληνισμού.

Οι αναφορές σήμερα στη Μεγάλη Ιδέα συνεπάγονται κατά κανόνα μια αρνητική διάθεση, αφού η Μεγάλη Ιδέα είναι σήμερα αντιληπτή ως αλυτρωτική ιδεολογία, ενώ ως έννοια φέρει το βάρος της εθνικιστικής της μορφής κατά την τελευταία καταστρεπτική της φάση. Ωστόσο, η Μεγάλη Ιδέα του Νέου Ελληνισμού έχει διαστάσεις που επιμένουμε να αγνοούμε. Η μεγάλη συμφορά της Ελλάδας της Συνθήκης των Σεβρών και η συνακόλουθη καταστροφή του Μείζονος Ελληνισμού της Ανατολής, μας κάνουν να αισθανόμαστε αποτροπιασμό σε ό,τι αφορά στη δραματική επιχείρηση πραγματοποίησης της Μεγάλης Ιδέας. Επίσης, η ιδεοληπτική αντίθεση της ιδεολογικά κυρίαρχης ελληνικής αριστεράς, φέρει μέρος της ευθύνης για την άγνοια όλων των πλευρών της πραγματικότητας της Μεγάλης Ιδέας. Σήμερα, η συγκέντρωση του Ελληνισμού στην ευρωπαϊκή κοιτίδα του εξαφάνισε την αλυτρωτική βάση της Μεγάλης Ιδέας. Η φαναριώτικη αντίληψη της Ελληνοτουρκικής Αυτοκρατορίας μας είναι σήμερα άγνωστη και ακατανόητη, ενώ δεν θέλουμε να παραδεχθούμε ότι η προσπάθεια λύσης του Ανατολικού Ζητήματος από τούς Βενιζέλο-Λόϋδ Τζωρτζ ήταν αναπόφευκτη, παρά το τεράστιο σφάλμα του Βενιζέλου να επιδιώξει τη Μικρασιατική εμπλοκή. Δεν θέλουμε να αναφερόμαστε στο ότι ο Ελληνισμός στηρίχθηκε κατά την Τουρκοκρατία στην πίστη μιας αναπόφευκτης ιστορικής δικαίωσης, ήγουν στη Μεγάλη Ιδέα. Ούτε θέλουμε να αναγνωρίσουμε ότι προϋπόθεση της δημιουργίας του Ελληνικού Κράτους και κεντρική ιδεολογία του είναι η Μεγάλη Ιδέα. Κατηγορούμε τη Μεγάλη Ιδέα, χωρίς να κατανοούμε ότι ο νεοελληνικός εθνικισμός είναι μία παθολογία της Μεγάλης Ιδέας, η οποία υπάρχει έξω από στενόκαρδους εθνικισμούς. Πρόκειται για ένα πρόβλημα που πάντα βρίσκεται μαζί με την ιστορική κρίση ταυτότητας του Ελληνισμού, χαρακτηρίζει τούς στόχους του για αιώνες, και συνεχίζει να τούς χαρακτηρίζει ακόμη και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή : πρόκειται για τη θέση της Ελλάδας και, κυρίως, για τη θέση του ελληνικού πολιτισμού στα πράγματα της Ανατολής αλλά και της Δύσης.Ο Αυτοκράτωρ Μιχαήλ Η´ Παλαιολόγος, λίγο πριν τη μεγαλειώδη και συγκινητική είσοδό του στην απελευθερωμένη από τη λατινική κυριαρχία Κωνσταντινούπολη, (15 Αυγούστου 1261), διαγράφει σε λόγο του τα μελλοντικά πλαίσια της Μεγάλης Ιδέας, υπαινισσόμενος ένα αίτημα της ελληνικής πραγματικότητας ως πολιτικού και πνευματικού οδηγού ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή και αναζητώντας, για μία τελευταία φορά, την ηγετική μας θέση στη διεθνή σκηνή. Εδώ, στην αυγή του Νέου Ελληνισμού, συναντάται το όραμα του Μιχαήλ Παλαιολόγου με την ανάδειξη από τον Πλάτωνα, κατά την ελληνική αρχαιότητα, της μυθικής συμβολικής Αθήνας ως υπερασπίστριας της κοσμικής τάξης.Σήμερα, κάτι ανάλογο φαίνεται να βρίσκεται έξω από τα όρια του Ελληνισμού. Για ένα τέτοιο κοσμοϊστορικό εγχείρημα απαιτούνται προϋποθέσεις, όπως η μάλλον αδύνατη διάλυση του τουρκικού εθνικιστικού μορφώματος, καθώς και η υπέρβαση της καθολικής κρίσης του Ελληνισμού. Επί πλέον, η σημερινή Ελλάδα είναι μία μικρή χώρα χωρίς ιδιαίτερη σημασία και βαρύτητα. Η ελληνική γλώσσα ομιλείται μόνο από λίγα εκατομμύρια ανθρώπους και τα όποια επιτεύγματά μας δεν γίνονται γνωστά. Πλην, ο Νέος Ελληνισμός διατηρεί παραδόξως τον ιδεολογικό πυρήνα της Μεγάλης Ιδέας. Αν και το όνειρο της Μεγάλης Ιδέας μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την πρόσφατη προσέγγιση της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, φαίνεται να στερείται τελεσίδικα ιστορικής δικαίωσης. Παραδόξως όμως, η συνείδηση του έθνους που υπήρξε μεγάλο, είναι ζωντανή. Μόνιμη αναφορά μας είναι ο μέγιστος κλασικός πολιτισμός και το μεγαλείο της Αυτοκρατορίας της Ρωμανίας. Υπάρχει, πάντα και παντού, η αίσθηση της αναπόφευκτης αποκατάστασης στα βάθρα, στα οποία όχι μόνο για μία στιγμή, είχαμε ανυψωθεί. Γι’ αυτό οι κατηγορίες για εθνική μεγαλομανία είναι μάλλον άδικες, αν και μας κυνηγά πάντοτε η αντίληψη του "βασιλικού γένους", που είναι, βέβαια, μία επικίνδυνη αντίληψη. Το ζήτημα του μέλλοντος του Ελληνισμού τίθεται έτσι ασυνειδήτως σε διαχρονική βάση : σε αυτή της πολιτισμικής ιδιαιτερότητας, του μεγαλείου και της υποθήκης της παράδοσης.

1 σχόλιο:

Δημητρης Μαυριδης είπε...

REPLY_BUTTON
1 Παρασκευή, 12 Δεκεμβρίου 2008 Δημήτρης Μαυρίδης
Θέλω να συμπληρώσω το προηγούμενο άρθρο με περισσότερα στοιχεία, όπως διατυπώθηκαν στη συζήτηση με τον κύριο Γιάννη Μικρό.

Εκείνο που τονίσθηκε στο άρθρο είναι το παράδοξο της αποτυχίας της Μεγάλης Ιδέας και της επιβίωσης των ιδεολογικών της προϋποθέσεων, χωρίς τις οποίες δύσκολα προσδιορίζεται η εθνική μας ταυτότητα.

Η Μεγάλη Ιδέα αποτελεί πλέον ιστορικό ιδεολογικό στοιχείο, το οποίο είναι αναπόφευκτο να μας απασχολεί για πολλούς λόγους, μερικούς από τους οποίους αναφέρω:
α) Η Μεγάλη Ιδέα είναι αναστάσιμη ιδεολογία και σαν τέτοια εκφράζει τις αναγεννητικές τάσεις που μόνιμα χαρακτηρίζουν τη μακραίωνη ελληνική παρουσία.
β) Η Μεγάλη Ιδέα είναι γέφυρα, η οποία συνδέει τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία με τον Νέο Ελληνισμό. Είναι δηλαδή ουσιαστικό στοιχείο για τη συνέχεια της ελληνικής ιστορίας, αλλά και αποδεικνύει ότι το Βυζάντιο είναι βάθρο και πηγή του Νέου Ελληνισμού.
γ) Η Μεγάλη Ιδέα είναι βασικός συντελεστής της επιβίωσης του υπόδουλου Ελληνισμού, μακροπρόθεσμη στρατηγική του και κύριο ιδεολογικό στήριγμα της ελληνικής επανάστασης.
δ) Η Μεγάλη Ιδέα είναι βασική προϋπόθεση για τη σύσταση του ελληνικού κράτους και κεντρική ιδεολογία του μέχρι το 1922.
ε) Η Μεγάλη Ιδέα προσδιορίζει τις εθνοφυλετικές κατευθύνσεις του Νέου Ελληνισμού, ο οποίος ορίζεται υπερεθνικά και πολιτισμικά, σε αντίθεση με τον φυλετισμό και τις μισαλλοδοξίες των εθνικισμών της Δύσης. Σταθερή εθνοφυλετική τάση του Ελληνισμού είναι η αγαπητική σχέση και όχι η κυριαρχική επιβολή.
στ) Η Μεγάλη Ιδέα αποτελεί τη μόνη σταθερή ιδεολογική βάση στην οποία στηρίχθηκε για αιώνες το μόνιμα διχασμένο ελληνικό έθνος.
ζ) Η Μεγάλη Ιδέα συναθροίζει και εκφράζει μόνιμα χαρακτηριστικά της ελληνικής παρουσίας, περισσότερο από κάθε άλλη ιδεολογική κατασκευή και έκφραση.
η) Σήμερα κάθε αναφορά στη Μεγάλη Ιδέα φορτίζεται αρνητικά, όταν δεν συμβιβάζεται με την επικρατούσα απαξιωτική διάθεση. Ωστόσο, η άρνησή της, η απόρριψή της αγνοεί την τραγικότητα που συνοδεύει τα ελληνικά πράγματα.

Τώρα, αν σήμερα μετά την τελική αποτυχία της Μεγάλης Ιδέας και τη συνακόλουθη καταστροφή του Μείζονος Ελληνισμού, η αναφορά στη Μεγάλη Ιδέα συνεπάγεται αρνητικές διαθέσεις, αυτό μπορεί να εξηγηθεί από τους ακόλουθους λόγους:
i. Το σύνδρομο της ήττας και ο ανάλογος ψυχισμός που κρατά μέχρι τις μέρες μας. Η απύθμενη φρίκη της προκυμαίας της Σμύρνης συνεχίζει να κυνηγά τα όνειρά μας.
ii. Το 1922 δεν είναι απλώς ένα ιστορικό γεγονός, αλλά ένα όριο πέρα από το οποίο παύει να υπάρχει ο ευρύτερος Ελληνισμός και οι Έλληνες δεν είναι πια παρά ένα μικρό κρατικοποιημένο έθνος. Οι Έλληνες συγκεντρώνονται ξανά στην Ευρώπη και στρέφουν τα νώτα προς την Ανατολή. Το κέντρο βάρους του Ελληνισμού παύει να είναι η Προποντίδα και μετατίθεται νότια προς την αρχαία κοιτίδα του. Αυτό είναι ιστορικά πρωτοφανές. Οι δυσχέρειες του παρόντος, η ανησυχία μας για το μέλλον, η αμηχανία για τον πολιτισμό μας, η λήθη και η αποξένωση από τις παραδόσεις μας, η προσκόλλησή μας σε πρότυπα που δεν είναι δικά μας, η ασάφεια και η απορία για το τι είμαστε και που ανήκουμε. Όλα αυτά συνδέονται ποικιλότροπα, εμφανώς και αφανώς, με τη βίαιη αποκοπή μας από χώρους οικείους, μακραίωνες εμπειρίες, δοκιμασμένους θεσμούς και εδραιωμένες συμπεριφορές.
iii. Οι διάφορες ιδεολογίες και ιδεοληψίες, που είχαν καταστήσει πεδίο σύγκρουσης τους ιδεολογικούς μας ορίζοντες και επέβαλαν μέχρι πρόσφατα ιδεολογικές τρομοκρατίες.
iv. Και το πιο σημαντικό, η μόνιμη και έρπουσα κρίση ταυτότητας του Νέου Ελληνισμού, η άγνοια, η λήθη, η υιοθέτηση ξένων τρόπων και αντιλήψεων.

Επιγραμματικά θα μπορούσα να πω ότι οι κοσμοϊστορικοί λαοί έχουν ανάγκη να διατηρούν ζωντανή την ιστορική τους μνήμη, ώστε αυτή να λειτουργεί πάντα ως αντίβαρο της κατάπτωσης και της λήθης και να παραμένει ως δύναμη αναγέννησης. Ιδού λοιπόν ένα επίκαιρο αίτημα, για το οποίο πολλαπλώς θα μας βοηθήσει η ιστορική γνώση της Μεγάλης Ιδέας : να ξαναπιάσουμε το νήμα με την εκ νέου προσέγγιση της ελληνικής υπόστασης, του τόπου, της γλώσσας και της ιστορικής μνήμης.