Ο διαχωρισμός Δύσης και Ανατολής

Συνεχίζεται και στο τεύχος του Ιανουαρίου 2009 της «Διπλωματικής Μοντ» από τον αρχισυντάκτη της Alain Gresh (άρθρο με τίτλο «Η επιλεκτική ανάγνωση της ιστορίας από τη Δύση») η συζήτηση για την αναδιάρθρωση του παγκόσμιου συστήματος (βλ. το άρθρο μας στο Αντίβαρο «Ο οριενταλισμός δεν έχει μέλλον»).

Αναδιφώντας την πρόσφατη βιβλιογραφία ο Alain Gresh προσπαθεί να προσδιορίσει τους όρους κάτω από τους οποίους η Δύση αντιλαμβάνεται και αντιμετωπίζει επιλεκτικά τις ιστορικές διαδικασίες που οδήγησαν και συντηρούν τον διαχωρισμό Δύσης και Ανατολής και την παγκόσμια επέκταση και κυριαρχία της Δύσης. Οπωσδήποτε, το θέμα αντιμετωπίζεται με όρους ιστορικών συμβάντων, ενώ υποβαθμίζονται οι πολιτισμικές συνιστώσες που, κατά τη γνώμη μας, συνιστούν τις προϋποθέσεις, που επιβάλλουν την αντιπαράθεση Ασίας–Ευρώπης και τους όρους κάτω από τους οποίους έχει επιβληθεί και συνεχίζει η παγκόσμια κυριαρχία της Δύσης.

Κατά τον Alain Gresh η αναδιάταξη του παγκόσμιου συστήματος προς όφελος νέων συντελεστών, όπως η Ινδία και η Κίνα, τείνει να δημιουργήσει στη Δύση ένα ψυχισμό απειλής και μανιχαϊστικής αντίληψης της ιστορίας. Αναβιώνει κατά κάποιο τρόπο η έκκληση για σταυροφορία που απηύθυνε ο Κάιζερ Γουλιέλμος B στις αρχές του 20ου αιώνα, όταν η διαφαινόμενη τότε εξέγερση των αποικιών φαινόταν να απειλεί την Ευρώπη. Μέσα από τέτοιους ψυχισμούς ο κόσμος ερμηνεύεται και τοποθετείται μέσα σε μια διαρκή αντιπαράθεση πολιτισμού και βαρβαρότητας. Ο κόσμος εμφανίζεται διπολικός και η σύγκρουση Ανατολής–Δύσης και Ευρώπης–Ασίας θεωρείται ως ο άξων της παγκόσμιας ιστορίας. Χαρακτηριστικά παρουσιάζονται πρόσφατες μελέτες, όπως το βιβλίο του Anthony Pagden, που έχει διδάξει στα πανεπιστήμια της Οξφόρδης, του Κέιμπριτζ και του Χάρβαρντ, «Κόσμοι σε πόλεμο – Η 2500 ετών πάλη μεταξύ Ανατολής και Δύσης» και το βιβλίο του Paul Cartledge, καθηγητή της ελληνικής ιστορίας στο πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, «Θερμοπύλες. Η μάχη που άλλαξε τον κόσμο».

Τα βιβλία αυτά, που έτυχαν ευρείας αποδοχής στον αγγλοσαξονικό κόσμο, παρουσιάζουν την ανθρώπινη ιστορία ως συνεχή εξέλιξη της διαχρονικής αντιπαράθεσης Ευρώπης - Ασίας. Κατά τον Anthony Pagden: «Η φωτιά που άναψε στην Τροία, συνεχίζει να καίει με τους Πέρσες να διαδέχονται τους Τρώες, τους Φοίνικες να διαδέχονται τους Πέρσες, τους Πάρθους να διαδέχονται τους Φοίνικες, τους Σασσανίδες να διαδέχονται τους Πάρθους, τους Άραβες να διαδέχονται τους Σασσανίδες, τους Τούρκους να διαδέχονται τους Άραβες…».Κατά τον ίδιο: «Ο Ηρόδοτος μας δείχνει ότι αυτό που ξεχωρίζει τους Έλληνες από τους Πέρσες, ή τους Ασιάτες από τους Ευρωπαίους, ήταν κάτι πολύ πιο βαθύ από τις πολιτικές διαφορές. Ήταν μια συγκεκριμένη κοσμοαντίληψη που καθόριζε τα θεμέλια της ανθρώπινης ύπαρξης». Ο Paul Cartledge δεν διστάζει να δηλώσει ότι το γεγονός της 11/9 ανανεώνει τη σημασία των Θερμοπυλών στη σύγκρουση δεσποτισμού και ελευθερίας. Μία παραλλαγή των αντιλήψεων αυτών εκφράζει και σε επικοινωνιακό επίπεδο το φιλμ «300», το οποίο εκτός από τα ταμεία στόχευε και στη δαιμονοποίηση του Ιράν.

Είναι γεγονός ότι ο διαχωρισμός Ευρώπης -Ασίας οφείλεται στους Έλληνες. Μέσα στις «Ιστορίες» του Ηρόδοτου, στους «Πέρσες» του Αισχύλου ή στις «Βάκχες» του Ευριπίδη, είναι ήδη σαφής και παραμένει αμετάβλητος μέχρι σήμερα ο διαχωρισμός Ευρώπης και Ασίας, Ανατολής και Δύσης. Κατά την κλασική αρχαιότητα η Δύση και η Ευρώπη είναι κυρίως η Ελλάδα και αυτή την Ελλάδα θέλουν και επιμένουν να ξέρουν οι Δυτικοί. Κατά τον Marcel Detienne, καθηγητή στο πανεπιστήμιο John Hopkins, συγγραφέα του βιβλίου «Οι Έλληνες και εμείς. Μια συγκριτική ανθρωπολογία της αρχαίας Ελλάδας», η ευρωπαϊκή ιστορία αρχίζει με τους Έλληνες. Το γεγονός αυτό, όπως και το ότι οι Έλληνες δεν μοιάζουν με κανέναν από τους άλλους, είναι ουσιώδες για τη δημιουργία των ευρωπαϊκών εθνικών μύθων και της επιμονής στην ιδέα της Δημοκρατίας.

Τέτοιες αντιλήψεις μοιάζουν σαν να οδηγούν στην επανεμφάνιση κάποιου κλασικισμού και ίσως αναζωογονήσουν τις κλασικές σπουδές, αν και οφείλονται σε συγκυριακές πολιτικές σκοπιμότητες και δεν φαίνεται να εδράζονται σε βαθύτερα αίτια. Ενδιαφέρον είναι ότι, παρά τη συγκρουσιακή και μανιχαϊστική παρουσίαση της ιστορίας, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία δεν αναφέρεται ως χαρακτηριστικό παράδειγμα επικών αγώνων και παραμένει στο περιθώριο. Κατά την αντίληψή μας η ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, παρά το ότι μπορεί άνετα να τοποθετηθεί στο σχήμα της αντιπαράθεσης Ανατολής–Δύσης, παρουσιάζει το ακανθώδες πρόβλημα του ενδιάμεσου χώρου, ο οποίος βρίσκεται εκτός της μανιχαϊστικής διαίρεσης του κόσμου.

Υπάρχουν ωστόσο και απόψεις που δεν συμβιβάζονται προς την ιδέα της κάθετης διαίρεσης Ανατολής–Δύσης. Ορισμένοι αγγλοσάξονες συγγραφείς απορρίπτουν την ιδέα της μοναδικότητας της Ευρώπης και αμφισβητούν την αντίληψη της ευρωπαϊκής συνέχειας από την εποχή της ελληνικής αρχαιότητας. Σύμφωνα με το John Hobson, καθηγητή στο πανεπιστήμιο του Sheffield και συγγραφέα του βιβλίου «Οι ανατολικές αρχές του δυτικού πολιτισμού», ο ευρωκεντρισμός επιβάλλει την εσφαλμένη αντίληψη της υπεροχής της Δύσης και του διαχωρισμού της από τον υπόλοιπο κόσμο και δημιουργεί την ανάγκη της προστασίας από κάποιον ανύπαρκτο κίνδυνο, τον κίνδυνο των βαρβάρων. Και κατ’ άλλους, ο φόβος των βαρβάρων είναι μια καταστρεπτική ψευδαίσθηση, που μπορεί να αντιμετωπισθεί με την προσφυγή στην αυθεντική παράδοση του Διαφωτισμού, την αναγνώριση γενικών αξιών με παγκόσμια εφαρμογή, όπως και την κατανόηση και αποδοχή του πολιτισμικού πλουραλισμού. Οι δυτικοί προσπάθησαν να διαμορφώσουν τον κόσμο ξεκινώντας από μια ταυτότητα που δικαιολόγησε ηθικά τον ιμπεριαλισμό και την επέκταση. Βάρβαρος είναι αυτός που πιστεύει ότι ένα άτομο ή ένας λαός μπορεί να υποστεί μεταχείριση που δεν θα την επιθυμούσε ο ίδιος. Είναι ο φόβος των βαρβάρων που κάνει τους ίδιους τους Ευρωπαίους βάρβαρους, ώστε το κακό που γίνεται να υπερβαίνει κατά πολύ αυτό που φοβούνται. Μόνο το άτομο που αναγνωρίζει την ατομικότητα και την ύπαρξη του άλλου μπορεί να θεωρείται πολιτισμένο.

Μέσα στα πλατειά κύματα της ιστορίας πολλοί λαοί, και μεταξύ τους ο ελληνικός λαός, έχουν πράγματι εμπειρία αυτού που άλλοι αμφισβητούν ως κίνδυνο των βαρβάρων. Και μάλιστα εμπειρία που είναι αμφίδρομη, ξεκινά και από την Ανατολή και από τη Δύση.

Ο κόσμος χωρίς πυρηνικά όπλα

Παράλληλα με το γεγονός του πολλαπλασιασμού των πυρηνικών μονάδων παραγωγής ενέργειας και τις φιλοδοξίες χωρών του τρίτου κόσμου για κατασκευή πυρηνικών όπλων, φαίνεται ότι οι πολιτικές και στρατηγικές συγκυρίες υποχρεώνουν τις ΗΠΑ να επιδιώξουν την κατάργηση των πυρηνικών οπλοστασίων.
Εκτός από την αποστροφή του λόγου, που εκφώνησε κατά την ορκωμοσία του ο νέος Αμερικανός πρόεδρος, εμφανίζονται και δημοσιεύματα που μιλούν για την ανάγκη κατάργησης των πυρηνικών οπλοστασίων σε παγκόσμια κλίμακα. Χαρακτηριστικό είναι άρθρο που δημοσιεύει η έγκυρη επιθεώρηση Foreign Affairs στο τελευταίο τεύχος του 2008. Ακόμη εμφανής είναι, όπως φάνηκε κατά την πρόσφατη προεκλογική περίοδο των ΗΠΑ, η διακομματική συναίνεση στο θέμα αυτό.
Είναι γεγονός ότι η στρατιωτική ισχύς των ΗΠΑ επαρκεί τόσο, ώστε να μην είναι πια αναγκαία η ανάπτυξη ή η χρήση πυρηνικών όπλων. Ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 η κατάρρευση της αντίπαλης υπερδύναμης περιόρισε την αναγκαιότητα του πυρηνικού οπλοστασίου των ΗΠΑ σε μέσο αποφυγής της χρήσης πυρηνικών όπλων από άλλες δυνάμεις. Σήμερα, 20 χρόνια μετά τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου, η διατήρηση των πυρηνικών οπλοστασίων και η σκοπιμότητά τους τίθεται σε αμφισβήτηση, ενώ αναζητείται ο στρατηγικός ρόλος τους. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι το πυρηνικό οπλοστάσιο είναι απαραίτητο για αποτροπή ή ακόμη για καταστροφή κρυφών ή υπόγειων στόχων σε εχθρικές χώρες, όπως και για την αντιμετώπιση πολλών απειλών, όπως χημικά και βιολογικά όπλα μαζικής καταστροφής ή μαζικές συμβατικές στρατιωτικές συγκεντρώσεις. Ωστόσο, η σοβαρότερη απειλή για τις ΗΠΑ είναι σήμερα η πιθανότητα ότι κάποιοι, όπως οι αποκαλούμενοι τρομοκράτες, θα επιφέρουν ένα απροσδόκητο πυρηνικό πλήγμα εναντίον τους. Η διάδοση των πυρηνικών όπλων και ο πολλαπλασιασμός των πυρηνικών εργοστασίων ενισχύουν την απειλή αυτή.
Είναι, λοιπόν, προτιμότερη για τις ΗΠΑ μια διεθνής ισορροπία μηδενικής βάσης, όπου κανείς δεν θα διαθέτει πυρηνικά όπλα, αλλά και τα προϊόντα-κατάλοιπα των πυρηνικών εργοστασίων θα ελέγχονται αυστηρά, ώστε να εμποδίζεται η πολεμική τους χρήση από οποιονδήποτε.
Ωστόσο, η μετάβαση σε μια τέτοια κατάσταση φαίνεται να παρουσιάζει τεράστιες δυσκολίες: όπως είναι σήμερα τα πράγματα, κάθε χώρα που διαθέτει πυρηνικά εργοστάσια παραγωγής ενέργειας αποκτά αυτόματα εμπλουτισμένο ουράνιο και κοβάλτιο ως υποπροϊόντα της παραγωγής. Για πολλά χρόνια, η κατοχή τέτοιων υλικών από χώρες, που διέθεταν πυρηνικά εργοστάσια ενέργειας, δεν είχε μεγάλη σημασία, αφού οι δυσκολίες κατασκευής πυρηνικών όπλων ήταν τεράστιες. Όμως, σήμερα, τα πράγματα είναι διαφορετικά: ο εμπλουτισμός του ουρανίου με φυγοκεντρισμό και ο διαχωρισμός του πλουτωνίου από τα βιομηχανικά κατάλοιπα βασίζονται σε τεχνολογίες που είναι πια ευρέως γνωστές και που βρίσκονται στη διάθεση κάθε χώρας αποφασισμένης να κατασκευάσει πυρηνικά όπλα. Τι είδους έλεγχοι των καταλοίπων των πυρηνικών εργοστασίων θα επιβληθούν και πώς θα εφαρμοσθούν;
Υπάρχει ήδη η εμπειρία της Συμφωνίας για τη μη διάδοση των πυρηνικών όπλων, η οποία απεδείχθη ανεπαρκής, αφού η Ινδία, το Ισραήλ και το Πακιστάν ουδέποτε την αποδέχθηκαν, ενώ η Βόρειος Κορέα και το Ιράν, παρ΄ όλο που την υπέγραψαν, βρήκαν τρόπους να την παραβιάσουν. Ωστόσο, η ουσιαστική αδυναμία της συμφωνίας αυτής ήταν το ότι επέτρεπε την κατοχή ουρανίου και πλουτωνίου για ειρηνικούς σκοπούς.
Τώρα ζητείται πλέον ο καθολικός και ασφυκτικός έλεγχος των πυρηνικών υλικών. Σε σχέση με τους μηχανισμούς ελέγχου, μπορεί κανείς να διακρίνει στα άρθρα που δημοσιεύθηκαν την ανομολόγητη πρόθεση του πολιτικού κατεστημένου των ΗΠΑ να καταστήσουν τη χώρα τους σε κάποιο βαθμό επιδιαιτητή των στρατηγικών ισορροπιών σε παγκόσμια κλίμακα και να ενισχύσουν τη σημασία της ως υπερδύναμης. Επί πλέον, με την κατάργηση των πυρηνικών όπλων ενισχύεται η σημασία της τεχνολογικής υπεροχής της στρατιωτικής δυνατότητας, που παρά την οικονομική κάμψη τους διαθέτουν οι ΗΠΑ. Αυτό, βέβαια, είναι ένα κόστος που πολλοί θα ήταν διατεθειμένοι να πληρώσουν, αν ο κόσμος απαλλαγεί από τους πυρηνικούς εξοπλισμούς.
Πριν όμως επιβληθούν έλεγχοι των πυρηνικών καταλοίπων σε παγκόσμια κλίμακα θα πρέπει να φθάσουμε σε μια κατάσταση μηδενικής βάσης για τα πυρηνικά οπλοστάσια όλων των χωρών. Υπάρχουν σήμερα περισσότερα από 25.000 πυρηνικά όπλα, των οποίων το 95% μοιράζονται ανάμεσα στις ΗΠΑ και τη Ρωσία. Επιπλέον υπάρχουν διάσπαρτοι σε 40 χώρες σε όλο τον κόσμο 3.000 τόνοι πυρηνικού υλικού, αρκετού για την κατασκευή 250.000 πυρηνικών όπλων.
Με άλλα λόγια, θα πρέπει να πεισθούν όλα τα μέλη της πυρηνικής λέσχης, αλλά και οι επίδοξες πυρηνικές δυνάμεις να καταστρέψουν τα πυρηνικά τους οπλοστάσια, να διακόψουν την έρευνα και την παραγωγή πυρηνικών όπλων και να θέσουν τα πυρηνικά υλικά που διαθέτουν κάτω από διακρατικούς ελέγχους. Μια τέτοια παγκόσμια συναίνεση απαιτεί τη διευθέτηση περιφερειακών προβλημάτων και τη συμφωνία ορκισμένων αντιπάλων, δηλαδή, απαιτείται, ούτε λίγο ούτε πολύ, μια παγκόσμια τάξη που θα διευθετήσει όχι μόνο συγκρούσεις και στρατηγικές ανισορροπίες σε επίπεδο υπερδυνάμεων, αλλά και συγκρούσεις και απειλές σε περιφερειακά περιβάλλοντα. Αν για τις ΗΠΑ τα πυρηνικά όπλα και η διάδοσή τους αποτελούν απειλή, αυτό δεν ισχύει για τη Ρωσία, το Πακιστάν και, πολύ περισσότερο, για το Ισραήλ. Οι χώρες αυτές βασίζουν τη στρατηγική ισορροπία με ισχυρότερους αντιπάλους στην πυρηνική απειλή, δηλαδή στη δυνατότητα που έχουν για αποτροπή και απάντηση με πυρηνικό πλήγμα. Αλλά και τα υπόλοιπα επίσημα και ανεπίσημα μέλη της πυρηνικής λέσχης έχουν το καθένα τους λόγους του, για τους οποίους δύσκολα θα συμφωνήσουν στην κατάργηση της πυρηνικής τους δύναμης. Η Γαλλία έχει συνδέσει τους πυρηνικούς εξοπλισμούς με την εθνική της ανεξάρτητη στάση. Το Ιράν επιδιώκει τον πυρηνικό εξοπλισμό για να αποτρέψει τις πολλαπλές απειλές εναντίον του. Μόνο η Ινδία και η Κίνα έχουν σαφώς αποδεχθεί τη λογική της χρήσης του πυρηνικού τους δυναμικού αφού και εφ΄ όσον υποστούν πυρηνική προσβολή.
Οπωσδήποτε, την κατεύθυνση για μια κατάσταση μηδενικής βάσης στους πυρηνικούς εξοπλισμούς πρέπει να δώσουν οι ίδιες οι ΗΠΑ, μετατρέποντας το αμυντικό τους δόγμα το οποίο δίνει ένα «κρίσιμο ρόλο» στο πυρηνικό τους οπλοστάσιο και πραγματοποιώντας θεμελιώδεις αλλαγές στην αμυντική τους στρατηγική. Μία προσπάθεια για ένα επιτυχές μοντέλο μηδενικής βάσης στα πυρηνικά οπλοστάσια απαιτεί ισότητα για όλους, εκμηδενισμό των απειλών και ευρεία σύμπτωση συμφερόντων σε παγκόσμιο επίπεδο.
Ανεξάρτητα από τα κίνητρα, τις προθέσεις και τις επιδιώξεις τους, η ανάγκη για κατάργηση των πυρηνικών όπλων επιβάλλει στις ΗΠΑ ένα ανθρωπιστικό πρόταγμα με ιστορικές διαστάσεις. Ίσως η σημερινή συγκυρία επαναφέρει τις ΗΠΑ σε ρόλο που θα τις ανταμείψει και πάλι, για πρώτη φορά μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, με τη διεθνή αναγνώριση και αποδοχή.

Ενας πολιτισμικός πρόσφυγας

«Όπως όλοι οι Ευρωπαίοι μεγάλωσα και 'γω με την διδασκαλία ότι ο Ευρωπαϊκός πολιτισμός γεννήθηκε στην Ελλάδα, ότι εμείς, οι πολιτισμένοι του κόσμου είμαστε οι απόγονοι όλων αυτών των θαυμάσιων ανθρώπων όπως ο Περικλής, ο Σωκράτης, ο Πλάτων, ο Φειδίας και χίλιοι δυο άλλοι. Και μάθαμε να λέμε «Δημοκρατία» και «πολιτική» και «οικονομία» και «θέατρο» και «ποίηση» και χίλιες δυο άλλες Ελληνικές λέξεις, και ποτέ δάσκαλος δεν μας είπε ότι είναι περίεργο πώς οι πολιτισμένοι λαοί, όπως οι Γερμανοί και οι Γάλλοι, δεν βρήκαν στις τόσο πλούσιες γλώσσες τους λέξεις για να εκφράσουν τις πιο βασικές δημιουργίες του ανθρώπινου πνεύματος: είμαστε οι απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων και τέρμα. Και δεν βρέθηκε δάσκαλος που να μας πει ότι μολονότι εμείς είμαστε οι απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων, υπάρχουν κάποιοι φτωχοί συγγενείς που λέγονται Έλληνες και ίσως νάναι και αυτοί απόγονοι των «δικών» μας αρχαίων προγόνων.
»Έτσι μεγάλωσα. Ύστερα, πριν δεκαπέντε χρόνια, αποφάσισα να κάνω και εγώ ένα ταξίδι – προσκύνημα – στην πατρίδα του πολιτισμού «μου». Και ξεκίνησα για την Ελλάδα.
»Ήταν, όπως είπα, πριν δεκαπέντε χρόνια: ένα ωραίο πρωί του Ιουνίου, ξεμπαρκάρισα στην Ηγουμενίτσα, αρχή του προσκυνήματος.
»Με εντυπωσίασε το τοπίο, τρελλάθηκα με τα βουνά της Ηπείρου, με τα Γιάννενα, έμεινα με ανοιχτό στόμα στη Δωδώνη και νόμισα ότι άρχιζα να νοιώθω την Ελλάδα. Αλλά πριν φθάσω στην Πελοπόννησο και στην Αττική ξέχασα τοπία και αρχαιότητες, γιατί στο Αγρίνιο έπαθα το πρώτο «κοινωνιολογικό σοκ»:
» Ήταν απογευματάκι όταν έφτασα στην πλατεία του Αγρινίου, μόλις είχε τελειώσει η «σιέστα», ήδη ανοίγανε τα καφενεία και αποφάσισα να πιω ένα καφέ. Σταμάτησα το αυτοκίνητο και βγήκα, κάθισα σε ένα τραπέζι και παράγγειλα. Αυτή τη στιγμή σηκώνεται από ένα άλλο τραπέζι ο μοναδικός άλλος πελάτης και έρχεται κοντά μου, κάθεται στο τραπέζι μου και αρχίζει να μου μιλάει. Δεν ήξερα τότε ακόμα ελληνικά και με το λεξικό που είχα στην τσέπη μου και με μερικές αγγλικές λέξεις που ήξερε ο συνομιλητής μου, σιγά-σιγά κατάλαβα τι θέλει ο άνθρωπος. Ήθελε να με γνωρίσει. Με ρώτησε από πού είμαι, τι δουλειά κάνω, αν είμαι παντρεμένος, αν ζουν οι γονείς μου και άλλα. Μου είπε ότι ο ίδιος είναι καπνεργάτης. Και τότε έπαθα το σοκ: Πώς γινόταν αυτό; Πώς είναι δυνατόν ένας εργάτης να μιλάει ελεύθερα με έναν αντιπρόσωπο της αστικής τάξης; Πώς μπορεί να ενδιαφέρεται χωρίς συμφέρον – γιατί ήξερε και αυτός, όπως εγώ, ότι ποτέ στη ζωή μας δεν θα ξαναϊδωθούμε – για κάποιον που θα έπρεπε ή να μισεί ή να φοβάται ή, τουλάχιστον, να νοιώθει απέναντί του ένα τέτοιο σύμπλεγμα κατωτερότητας, που να μην του έρθει ποτέ η επιθυμία να του μιλήσει. Γιατί σε μας, στις ευρωπαϊκές χώρες, αυτές είναι οι σχέσεις μεταξύ των τάξεων…»
Αυτό το κοινωνιολογικό και πολιτισμικό σοκ ήταν η αφορμή για να παραμείνει τελικά μόνιμα στην Ελλάδα ο Αυστριακός Λαυρέντιος Γκέμερεϋ. Το απόσπασμα που παραθέτουμε ανήκει στην εισαγωγή του αξιοσημείωτου βιβλίου του «Η δύση της Δύσης. Η απομυθοποίηση της Ευρώπης και ο Ελληνισμός», που κυκλοφόρησε το 1977 και βρίσκεται ακόμη στα βιβλιοπωλεία. Στο βιβλίο αυτό ο Λαυρέντιος Γκέμερεϋ επιχειρεί να αναλύσει τον ζώντα ελληνικό πολιτισμό σε αντιπαράθεση προς τον αστικό και ορθολογικό πολιτισμό της Δύσης. Φθάνοντας στην Ελλάδα ο ίδιος, –διευθυντής τότε του «Διεθνούς Πολιτιστικού Κέντρου» της Βιέννης με σπουδές Θεολογίας, Φιλοσοφίας και Κοινωνιολογίας, αλλά και ιερέας του Ρωμαιοκαθολικού δόγματος–, άρχισε να μελετά την ελληνική πραγματικότητα για να διαμορφώσει μια πολιτισμική και ιστορική εικόνα ολότελα διαφορετική από κείνη που του είχαν μεταδώσει οι σπουδές του.
Εντυπωσιάζεται με τη διαπίστωση ότι οι Έλληνες δεν παραδέχονται ταξικές διακρίσεις και γοητεύεται από τις ιδιορρυθμίες της ελληνικής νοοτροπίας: τον αυθορμητισμό, τη μόνιμη τάση προς το στιγμιαίο, την περιφρόνηση και απόρριψη κάθε οργανωμένης καταπίεσης, την έλλειψη κάθε συστήματος, δηλαδή μ’ αυτό που, με κάποια περιφρόνηση, ονομάζεται «Ρωμηοσύνη». Τον συγκλονίζει η διαπίστωση ότι στην Ελλάδα δεν λειτουργεί κανένα σύστημα, όχι γιατί ο Έλληνας είναι υποανάπτυκτος όπως διατείνονται οι Ευρωπαίοι, αλλά γιατί ο Έλληνας αφήνει πάντα περιθώρια για το απρόβλεπτο και αποδέχεται το ανορθολογικό. Διαπιστώνει με ικανοποίηση ότι η «ελληνική ανθρωπιά» δεν είναι ηθική στάση επιβεβλημένη από κυριαρχικές μορφές, αλλά μια αναρχική διακύμανση ανάμεσα στα ατομικά και στα κοινωνικά συμφέροντα. Αποκτά πλέον τη βεβαιότητα ότι στην Ελλάδα βρήκε την παρουσία του αυτόνομου υποκειμένου, το οποίο στη Δύση δεν είναι εφικτό, παρά μόνο σαν αντικείμενο. Θέλει με το βιβλίο του να βοηθήσει τους Έλληνες να δουν τον, εξιδανικευμένο γι’ αυτούς, ευρωπαϊκό πολιτισμό με πιο κριτικό μάτι και εύχεται να γλυτώσουν οι Έλληνες από τον εξευρωπαϊσμό, που τόσο επιθυμούν.
Ο Λαυρέντιος Γκέμερεϋ που είχε γεννηθεί το 1931 στο Γκρατς της Αυστρίας πέθανε πριν λίγα χρόνια στην Αθήνα. Κατά την διάρκεια της παραμονής του στην Ελλάδα δήλωνε, κατά την δική του έκφραση, «πολιτισμικός πρόσφυγας».

Η κρίση ταυτότητας του Νέου Ελληνισμού

Ονομάζουμε κρίση ταυτότητας τις αμφιβολίες, τα διλήμματα, τη σύγχυση και την ασάφεια νοημάτων και αξιών που ενίοτε συναντώνται στους φορείς ενός έθνους ή ενός πολιτισμού. Είναι ακόμη κρίση ταυτότητας η απώλεια ή η αναζήτηση προσανατολισμών και εθνικών κατευθύνσεων, όπως και η απομάκρυνση του ατόμου από την πολιτισμική πραγματικότητα που το στηρίζει και το καθορίζει. Με άλλα λόγια, η κρίση ταυτότητας είναι μια κατάσταση λήθης, απώλειας και αμφιβολίας, όπου αξίες που θεωρούνται θεμελιώδεις εξασθενούν και αμφισβητούνται, ώστε η κοινωνία και το άτομο να αντιμετωπίζουν ένα κενό.Ακόμη, η κρίση ταυτότητας μπορεί να είναι και το αποτέλεσμα της έντονης και αλλοτριωτικής επίδρασης ενός έθνους η ενός πολιτισμού πάνω σε άλλα έθνη η πολιτισμούς. Αυτό σημαίνει ότι κάθε προσπάθεια εκσυγχρονισμού καταλήγει σε κρίση ταυτότητας, και κατά κανόνα αυτό συμβαίνει με διάφορες μορφές. Κρίση ταυτότητας για πολλούς λαούς συνεπάγονται, λοιπόν, η διαχρονική παγκόσμια τάση προς εξομοίωση προς τις δυτικές βιομηχανικές κοινωνίες και η επίδραση που έχει η αίγλη της δυτικοποίησης και του εκμοντερνισμού. Τάση, που επιβάλλεται από το παγκόσμιο σύστημα και την παγκόσμια εξάπλωση της Δύσης. Η αναμέτρηση του ελληνικού κόσμου προς την Ανατολή και προς τη Δύση είναι το κύριο αίτιο για τη διαχρονική κρίση ταυτότητας που ο Νέος Ελληνισμός δοκιμάζει από τη γέννησή του. Πρόκειται για φαινόμενο κατά βάση πολιτισμικό, αν θεωρήσουμε τον ελληνικό κόσμο ως τρίτο χώρο, που δεν βρίσκεται ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση, αλλά συγκροτεί ένα πολιτισμικό κόσμο διαφορετικό που βρίσκεται έξω από αυτές. Η Ελλάδα δεν είναι ούτε Δύση, ούτε Ανατολή, αλλά είναι αυτό που είναι. Με την Ασία έχουμε ριζικές διαφορές. Οι Έλληνες, άλλωστε, δημιούργησαν τον διαχωρισμό της Ευρώπης προς την Ασία, με θεμελιώδεις σταθμούς, την ανάδειξη του λόγου στην Ιωνία τον ΣΤ´ προ Χριστού αιώνα και την εμφάνιση του ατόμου ως προσώπου στον Μαραθώνα το 490 π.Χ.Η Δυτική Ευρώπη θα χρησιμοποιήσει την αναλυτική ορθολογική μέθοδο ως κεντρικό εργαλείο μιας ανθρωποκεντρικής θεώρησης του κόσμου. Η λογική είναι το απόλυτο κριτήριο. Ο κόσμος χωρίζεται σε εμπειρικό και υπερβατικό. Ο άνθρωπος βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα απόμακρο Θεό και δεν θα διστάσει να τον αγνοήσει. Η υποταγή της φύσης, η εκμετάλλευσή της και η τεχνική είναι αυτά που θα επιβάλουν νέους τρόπους βίου. Η κατάληξη είναι η ομογενοποίηση των εθνών και των πολιτισμών με την καταστροφή των πολιτισμικών και των εθνικών ταυτοτήτων. Με πρότυπα της δυτικές βιομηχανικές κοινωνίες και τον δυτικό αντιπροσωπευτικό φιλελεύθερο κοινοβουλευτισμό ένας καθαρά υλικός πολιτισμός αναδύεται. Για πολλούς, αυτό που συμβαίνει τους τελευταίους αιώνες είναι ο θρίαμβος ενός μη πνευματικού πολιτισμού, που βασίζεται στην καταστρεπτική ιδέα της αέναης τεχνοοικονομικής ανάπτυξης.Η διαφορά μας με τη Δυτική Ευρώπη είναι ουσιαστική. Στη Δύση ο άνθρωπος αποκτά μία θέση ανάμεσα στο πραγματικό και το υπερβατικό, που οδηγεί σε ένα πρωτοφανή δυναμισμό και ασίγαστη ανησυχία. Είναι το αποτέλεσμα μιας ασυμβίβαστης προς τα πράγματα αντίληψης για τον κόσμο, ο οποίος νοείται ως πεδίο μάχης αντιμαχόμενων δυνάμεων. Ο δυτικός ευρωπαίος άνθρωπος στρέφεται προς τον κόσμο και ζητά τη δικαίωσή του μέσα από την εργασία και την επιστήμη, καταλήγοντας στην κυριαρχία και υποταγή του κόσμου με την τεχνική. Δημιουργείται έτσι, μία κατάσταση μόνιμης κλιμακούμενης κρίσης. Είναι μία κατάσταση χωρίς ισορροπία, όπου η κρίση υπερβαίνεται συνεχώς με μία κατάσταση μεγαλύτερης κρίσης. Ο δυτικός άνθρωπος είναι καταδικασμένος να αυτοϋπερβαίνεται συνεχώς και να βρίσκεται σε μόνιμη διαλεκτική αντίθεση προς τον κόσμο. Η Δυτική Ευρώπη χαρακτηρίζεται από την αξεπέραστη διάσταση μεταξύ Θεού και Σατανά, φύσης και τεχνικής, πίστης και πράξης, επιστήμης και ζωής, οικονομίας και κοινωνίας, λόγου και ήθους, ατόμου και κράτους. Στην ελληνική Ανατολή, όμως, δημιουργείται ένας πολιτισμός που αναδεικνύει τον άνθρωπο ως πρόσωπο σε θαυμαστή αρμονία προς τον κόσμο. Ο ανατολικός ευρωπαίος άνθρωπος στρέφεται προς τα έσω και αναπτύσσει το συναίσθημα και την εσωτερική ζωή χωρίς να κυριαρχείται από τις ανάγκες της πρακτικής ζωής.Το πρόβλημα της συνέχειας της ελληνικής παρουσίας, δηλαδή η συνέχεια της ελληνικής ιστορίας που διασχίζει τρεις συγκεκριμένες πολιτισμικές περιόδους, τροφοδοτεί τη νεοελληνική κρίση ταυτότητας. Πώς προκύπτει μέσα από τους μακρούς αιώνες του Βυζαντίου ο Νέος Ελληνισμός; και ποιά είναι η σχέση του με την ελληνική αρχαιότητα;Όμως, όπως μας επιβάλλουν οι δυτικοί ευρωπαίοι, εμείς θέλουμε να αποσιωπούμε το βυζαντινό μας άμεσο παρελθόν, τη ρωμαίικη ψυχή μας. Ο ευρωπαϊκός κλασικισμός μας έπεισε να αγνοήσουμε τους πατεράδες μας και να προσκολληθούμε στους παππούδες μας. Υποχρεωθήκαμε να βλέπουμε την κλασική αρχαιότητα με τα μάτια των κλασικιστών της Δύσης, που δεν επισκέφθηκαν ποτέ την Ελλάδα. Συνηθίσαμε έτσι, να θαυμάζουμε τον κλασικό πολιτισμό και να αγνοούμε τον μέγα πολιτισμό της χριστιανικής Ρωμανίας, τον δημιουργημένο πάνω στην ελληνική κλασική παράδοση. Για τους δυτικούς δεν είναι κατανοητές οι ελληνικές διαστάσεις του βυζαντινού λόγου, που υφίστανται παρά την υποταγή του στο χριστιανικό δόγμα. Ο ελληνικός λόγος είναι παρών στο Βυζάντιο παρά την ανάπτυξη του συναισθήματος, της μυστικής ζωής και των υπερλογικών πνευματικών στοιχείων. Πρόκειται για τον πνευματικό εξελληνισμό της χριστιανικής πίστης. Με άλλα λόγια, η ελληνική ιστορία είναι μία και αδιάσπαστη.Αρνούμενοι το Βυζάντιο, δημιουργούμε ένα πολιτισμικό χάσμα. Μόνο μέσα από την εμπειρία της ζώσας βυζαντινής πολιτισμικής παράδοσης, ίσως μπορέσουμε να προσεγγίσουμε ξανά την κλασική μας παράδοση, χωρίς τις, γεμάτες παρανοήσεις και αυθαιρεσίες, αντιλήψεις των δυτικών ευρωπαίων.Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ελληνικής ιστορίας αποτελεί η αναγεννητική διάθεση που εμφανίζεται ως περισυλλογή, ανάμνηση και διακαής επιθυμία επιστροφής. Τους πρώτους τρομερούς αιώνες μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης ακολούθησε η θαυμαστή αναγέννηση του Ελληνισμού κατά τον 18ο αιώνα. Οι Έλληνες, παρά την πολιτική υποταγή τους, οργανώνονται συλλογικά και διαπρέπουν και πάλι στο εμπόριο και στην οικονομία. Οι κοινότητες των Ρωμηών συνιστούν ένα καινούργιο κόσμο, πρότυπο και πηγή μίμησης για λαούς της Ανατολικής Ευρώπης και της Εγγύς Ανατολής. Ωστόσο, ο εκσυγχρονισμός των Ρωμηών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας γίνεται με πρότυπο τη Δύση. Από το αντιλατινικό φρόνημα των τελευταίων χρόνων του Βυζαντίου, όταν απορρίφθηκε συλλήβδην κάθε ιδέα συναλλαγής με τη Δύση, θα φτάσουμε στην αίγλη και το δέος για την Ευρώπη του Διαφωτισμού. Αντιστρέφονται οι πνευματικές συνθήκες κάτω από τις οποίες την εποχή της τουρκικής κατάκτησης το λαϊκό φρόνημα απέρριψε κάθε ιδέα προσέγγισης προς τη Δύση. Ακόμη, μετά το 1922 ο ευρύτερος ελληνικός κόσμος της καθ' ημάς Ανατολής παύει να υπάρχει. Οι Έλληνες συγκεντρώνονται στα στενά όρια ενός εθνικού κράτους και στρέφονται προς τη Δύση. Το γεγονός αυτό είναι ιστορικά και πνευματικά πρωτοφανές.Στους νεώτερους χρόνους η κρίση ταυτότητας στην Ελλάδα συμβαδίζει με την έντονη αλλοτρίωση των μορφών, των πρακτικών και των εκδηλώσεων της ελληνικής ζωής. Η κρίση ταυτότητας στην Ελλάδα συνεχίζει να υφίσταται διότι ο πυρήνας του ελληνικού πολιτισμού, του ελληνικού ήθους και της ιστορικότητας του ελληνικού έθνους, αντιστέκεται με πείσμα και παραμένει σχετικά άθικτος, κάτω από ποικίλες και ποικιλόμορφες μεταλλάξεις και διαφοροποιήσεις των μορφών και των επιφαινομένων. Η εκδήλωση αντιστασιακής διάθεσης προς κάθε επιβολή είναι ένα από τα διαχρονικά χαρακτηριστικά της ελληνικής ιστορίας. Ωστόσο, κατά τις τελευταίες δεκαετίες, υποβαθμίζονται και περιθωριοποιούνται σταθερά οι πολιτισμικές μας ιδιαιτερότητες με την κυριαρχία και την επιβολή των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης. Στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης επικρατούν σήμερα απόψεις μηδενιστικές και αντιλήψεις που ξεκινούν από περιβάλλοντα ξένα προς τα βιώματά μας.Με την κρίση ταυτότητας της Ελλάδας πρέπει να έχουν σχέση και οι πολλές ιστορικές αποτυχίες των Ελλήνων και ιδίως οι ιστορικές αποτυχίες που γνωρίζει το νεοελληνικό κράτος στη σύντομη παρουσία του με αποκορύφωμα τη Μικρασιατική Καταστροφή. Ανάλογη σχέση μπορούμε να ανιχνεύσουμε στην κατάσταση των μόνιμων διχασμών που χαρακτηρίζουν την ιστορική πορεία των Ελλήνων τους τελευταίους αιώνες.Πέραν τούτων, όμως, η κρίση ταυτότητας της Ελλάδας έχει μεγάλη και γενικότερη σημασία, γιατί εμποδίζει την ανάδειξη του πολιτισμού τον οποίο εγκυμονεί ο Νέος Ελληνισμός, από την εποχή μετά την πρώτη άλωση της Κωνσταντινούπολης, όπως αυτός αναδύεται από την πτώση της Ρωμανίας και μέσα από τις κοινότητες της Τουρκοκρατίας: ενός πολιτισμού με πνευματική συγκρότηση και δημιουργική δυναμική που θα συνδυάσει την κλασική παράδοση με το συναίσθημα, την εσωτερικότητα και το βάθος του Βυζαντίου.Από πολλές πλευρές έρχονται μηνύματα που δείχνουν ότι η διαχρονική μας κρίση ταυτότητας, που κορυφώθηκε πρόσφατα, εισήλθε σε κρίσιμη φάση. Η Ελλάδα δεν είναι σήμερα η χώρα, όπου αυτό που περιλαμβάνει η έννοια του "παραδοσιακού" είναι καθοριστικό στους καθόλου προσανατολισμούς, ούτε είναι η χώρα όπου το "παραδοσιακό" εμφανίζεται ως ουσιαστικό στοιχείο της καθημερινότητας. Μπορούμε ίσως να συμπεράνουμε ότι ο εκσυγχρονισμός και η προσαρμογή είναι μία από τις κυρίαρχες ιδεολογίες. Αυτό, όμως, μάλλον θα ήταν εύκολο συμπέρασμα. Κάτω από τα επιφαινόμενα και πέρα από τα λεγόμενα, υπάρχει πάντα και παντού, ζώσα και παρούσα, μία ιδιαίτερη πολιτισμική πραγματικότητα. Η αντινομία της πολιτισμικής αυτής πραγματικότητας προς τους στόχους και τις κατευθύνσεις που επιβάλλονται αποτελεί μια από τις κύριες εκδηλώσεις της ελληνικής κρίσης ταυτότητας. Είναι γι’ αυτό ανάγκη κατεπείγουσα να πιστοποιήσουμε εκ νέου τώρα αυτά τα χαρακτηριστικά που συνδέονται με τις εμπειρίες του ζώντος ελληνικού πολιτισμού, αυτά που κανείς δεν μπορεί να περιγράψει και να μας τα υποδείξει˙ κανείς άλλος, εκτός από μας τους ίδιους.Οι Έλληνες σήμερα αποτελούν ένα ολιγάριθμο κρατικοποιημένο έθνος. Η ελληνική γλώσσα ομιλείται από λίγα εκατομμύρια ανθρώπων. Η παραγωγή πολιτισμού, που θα μπορούσε να αποτελεί παράδειγμα ή λόγο μίμησης, είναι ελάχιστη και φαίνεται να αποδεικνύει την οριστική ενσωμάτωση των Ελλήνων στο δυτικό πολιτισμικό πρότυπο. Αυτό, άλλωστε, επιθυμούν διακαώς οι ίδιοι. Έχει διατυπωθεί η άποψη ότι η ίδρυση του Ελληνικού Κράτους στην περιφέρεια του τότε Ελληνισμού και η επιστροφή του κέντρου βάρους του Ελληνισμού από την Κωνσταντινούπολη στη Νότια Ελλάδα σηματοδοτούν το τέλος του.Πιστεύουμε ότι αυτό είναι ένα βιαστικό συμπέρασμα. Κάτω από μια ειρωνική παλινωδία της ιστορίας τα πράγματα φαίνονται να ανατρέπουν την πολιτισμική αντινομία που τροφοδοτεί την κρίση ταυτότητας του Νέου Ελληνισμού.Η κατάληξη της αναλυτικής ορθολογικής μεθόδου σε τεχνική, που επιδιώκει την παγκόσμια κυριαρχία, οδήγησε σε αδιέξοδο. Στο σκηνικό του 20ου αιώνα παρακολουθήσαμε και βιώσαμε τερατώδη πολιτικά συστήματα, λυσσαλέες συγκρούσεις, αδιανόητες τεχνικές επινοήσεις, την αβυσσαλέα διαφορά του Βορρά και Νότου, την παρακμή της πραγματικότητας σε εικόνα, την υποβάθμιση του αντικειμένου σε είδωλο και τέλος την κατάρρευση του οικοσυστήματος. Ζήσαμε μέσα σε συστήματα πέρα από το μέτρο και διαπιστώσαμε το παράλογο και την απογοητευτική ποιότητα του σημερινού κόσμου. Φαίνεται ότι η κατάληξη του άκρατου ορθολογισμού είναι ένας καθολικός ανορθολογισμός.Έτσι, τα τελείως πρόσφατα κοσμοϊστορικά γεγονότα: ο πολυκερματισμός του κόσμου, το τέλος των ιδεολογιών, η απαξίωση των ουτοπιών, η κρίση του δυτικού ορθολογισμού, η αμφισβήτηση της ιδέας της προόδου, η διάψευση της τεχνικής και το περιβαλλοντικό πρόβλημα, οδηγούν σε συνολική αναθεώρηση του ζητήματος του πολιτισμού. Για πρώτη φορά μετά τον 15ο αιώνα φαίνεται να αίρεται η πολιτισμική κυριαρχία της Δύσης και να μεταβάλλονται οι όροι που οδήγησαν στην κρίση ταυτότητας του Νέου Ελληνισμού. Διαψεύδονται οι υποσχέσεις του Διαφωτισμού. Η μεταφυσική σκέψη και ο μύθος επιστρέφουν από την εξορία που επέβαλε ο μοντερνισμός. Σε μια τέτοια εποχή μορφές επιστροφής στους ελληνικούς αιώνες ίσως αποδειχθούν και πάλι αναγκαίες.

Θράκη : Ιστορική επισκόπηση

Οι Έλληνες της αρχαϊκής εποχής αποίκησαν τις θρακικές ακτές στο Βόρειο Αιγαίο, στην Προποντίδα και τον Εύξεινο Πόντο καθώς και τις Θρακικές Σποράδες. Η Θράκη γίνεται μία ελληνική χώρα. Οι αυτόχθονες Θράκες, λαός ινδοευρωπαϊκός, συγγενής προς τους Έλληνες, εξελληνίζονται. Γεμάτη είναι σήμερα η θρακική ενδοχώρα από τύμβους και ταφές, στα κτερίσματα των οποίων κυριαρχούν οι ελληνικές κλασσικές αισθητικές αντιλήψεις.Κατά τους τελευταίους αιώνες της ελληνικής αρχαιότητας δημιουργείται η Ελληνική Ανατολή. Τότε το κέντρο βάρους του Ελληνισμού μετατοπίζεται προς τη Μικρά Ασία και την Προποντίδα με πόλο την Κωνσταντινούπολη.Μετά, για πολλούς αιώνες, οι Έλληνες συγκεντρώνονται γύρω από τον άξονα που ορίζουν οι τρεις θάλασσες: το Αιγαίο, η Προποντίδα και ο Εύξεινος. Δημιουργείται ξανά ένας ευρύς κόσμος, μία ελληνική οικουμένη με ενιαίο σώμα, γύρω από τις τρεις συνεχόμενες θάλασσες. Κέντρο της ελληνικής οικουμένης είναι τώρα η Κωνσταντινούπολη, την οποία ο λόγιος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος αποκαλεί κάλλιστον και τιμιώτατον μέρος της Θράκης. Η Θράκη αποτελεί την ενδοχώρα της Κωνσταντινούπολης. Οι επιδρομείς, που σαρώνουν το κεντρικό υψίπεδο της Μικράς Ασίας, έρχονται από τη θάλασσα ή περνούν το υδάτινο φράγμα του Δούναβη, συγκρατούνται από τα τείχη της Κωνσταντινούπολης, το μεγαλύτερο και σπουδαιότερο τεχνικό έργο των Μέσων Χρόνων. Τα τείχη της Κωνσταντινούπολης δίνουν έναν ορισμό της οικουμενικότητας, χωρίζοντας τη βαρβαρότητα από τον πολιτισμό, του οποίου υπερασπίζουν το ακτινοβόλο κέντρο. Το μόνιμο χαρακτηριστικό της ελληνικής ιστορίας, οι απειλές για ολοκληρωτικό αφανισμό και οι συνεχείς αγώνες για επιβίωση, παραμένει και κατά τη βυζαντινή εποχή. Για πρώτη φορά τα τείχη της Κωνσταντινούπολης παραβιάζονται από τους Δυτικούς το 1204. Η Αυτοκρατορία βρίσκεται έρμαιο αρπακτικών και κατακτητικών επιδρομών από Δύση και Ανατολή. Οι Τούρκοι, —λαός νομαδικός, που εγκατέλειψε τη στέπα για να πορευθεί προς τη Δύση, όπου δημιουργεί κοσμοϊστορικές αναταράξεις — εμφανίζονται στη Θράκη το πρώτο μισό του 14ου αιώνα και το 1352 αρχίζουν την κατάληψή της για να εγκαταστήσουν Τουρκομάνους εποίκους.Και μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης, κατά την Τουρκοκρατία, η Θράκη συνεχίζει, παρά τους εξισλαμισμούς, να αποτελεί μία ελληνική χώρα. Ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή χαρακτηρίζει την Προποντίδα τον 17ο αιώνα ως "μία θάλασσα της Ρωμηοσύνης". Οι απαρχές του Νέου Ελληνισμού τοποθετούνται τον 13ο αιώνα στους χώρους της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας σε εξορία στη Νίκαια της Βιθυνίας. Τους πρώτους τρομερούς αιώνες μετά την τουρκική κατάκτηση ακολούθησε η ανασύνταξη των ελληνικών πληθυσμών. Τον 17ο αιώνα εμφανίζονται συνθήκες οι οποίες επιτρέπουν στους Έλληνες την ανάπτυξη του εμπορίου, της μεταποίησης και της εμπορικής ναυτιλίας. Τον 18ο αιώνα οι ρωμαίικες κοινότητες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ακμάζουν και δημιουργούν την πραγματικότητα που ονομάζουμε "καθ' ημάς Ανατολή". Είναι μια πραγματικότητα, στην οποία οι Ρωμηοί διαθέτουν οικονομική δύναμη δυσανάλογη προς τους αριθμούς τους και στην οποία γίνονται οικονομικά και πολιτιστικά κυρίαρχοι, παρά το ότι είναι πολιτικά υποταγμένοι. Η Κωνσταντινούπολη συνεχίζει να αποτελεί το κέντρο του Ελληνισμού και η Θράκη περιβάλλεται από τους χώρους της καθ΄ ημάς Ανατολής. Ο 19ος αιώνας αποτελεί μια εποχή μεγάλης ανόδου και ακμής της Θράκης ειδικότερα και του Ελληνισμού γενικότερα. Είναι μια εποχή, κατά την οποία αναδύονται και πάλι οι μακραίωνες παραδόσεις των Ελλήνων, ώστε οι ίδιοι να βοηθούνται να κατανοούν Δύση και Ανατολή με τρόπο που τους επιτρέπει να διαφυλάττουν τις ιδιαιτερότητές τους. Οι Έλληνες της καθ' ημάς Ανατολής επιτυγχάνουν μορφές αστικού εκσυγχρονισμού χωρίς να χάσουν τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά τους. Αυτά συνεχίζουν να στηρίζονται στην Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία, τον κοινοτισμό, την παιδεία, το εμπόριο και την οικονομία. Αυτό είναι ιδιαιτέρως σημαντικό και εξόχως επίκαιρο, με την έννοια ότι και σήμερα αντιμετωπίζουμε και πάλι, —όπως συνεχώς το αντιμετωπίζουμε—, το πρόβλημα του εκσυγχρονισμού και της προσαρμογής στον σύγχρονο κόσμο. Αυτό είναι ένα πρόβλημα όχι μόνο οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής μορφής, αλλά, κυρίως, ένα πρόβλημα πολιτισμικής τάξης.Προϋπόθεση της σύστασης του Νέου Ελληνικού Κράτους και κεντρική ιδεολογία του αποτελεί η Μεγάλη Ιδέα. Η Μεγάλη Ιδέα γεννάται στην Πύλη του Ρωμανού την αυγή της 29ης Μαΐου του 1453. Είναι ιδέα αλυτρωτική και απελευθερωτική, αλλά μαζί, όμως, πολιτισμική και οικουμενική. Η Ελληνική Επανάσταση ξεσπά κάτω από την επίδραση του Διαφωτισμού, αλλά και της Μεγάλης Ιδέας.Κατά την επαναστατική εθνεγερσία της Άνοιξης του 1821, επαναστάτησαν στη Θράκη, η παραθαλάσσια Αίνος στον Έβρο, η γειτονική ορεινή περιοχή στο Κουρού Νταγ (Ξεροβούνι), η περιοχή του Ιερού Όρους και η, επίσης ορεινή, περιοχή της Στράντζας, πάνω από τις Σαράντα Εκκλησιές. Επαναστάτησαν επίσης η Λήμνος και η Σαμοθράκη στο Θρακικό Πέλαγος και ο Στενήμαχος στη μεγάλη θρακική πεδιάδα. Η επανάσταση στη Θράκη επεκτάθηκε στις ακτές του Εύξεινου, όπου ξεσηκώθηκαν η Βάρνα, η Αγχίαλος και ο Πύργος. Ωστόσο, η γειτνίαση με τα κέντρα της δύναμης των Οθωμανών σύντομα οδήγησε τις επαναστατημένες περιοχές στην υποταγή. Η επανάσταση και οι εξεγέρσεις κατατάραξαν τον Σουλτάνο Μαχμούτ τον Β , ο οποίος συνέτριψε τη δύναμη που οι Φαναριώτες είχαν οικοδομήσει μέσα στην καρδιά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Δύναμη, που είχε καταστήσει τους Φαναριώτες επίδοξους συνδιαχειριστές της Αυτοκρατορίας. Το Φανάρι υφίσταται σκληρό πλήγμα, αλλά μετά λίγες δεκαετίες οι Ρωμηοί κεφαλαιούχοι θα μπορέσουν να ανορθωθούν με κέντρο τώρα τον Γαλατά.Το αποτέλεσμα της Ελληνικής Επανάστασης δεν συμβιβάζεται με αυτό που υποσχέθηκε η ιδεολογία. Το αδύναμο και περιορισμένο ελληνικό κράτος ιδρύθηκε με τη βοήθεια των Δυτικών, οι οποίοι το βοήθησαν να συγκροτηθεί ως βασίλειο πρότυπο του εκσυγχρονισμού και του εξευρωπαϊσμού στην Ανατολή. Για τους Δυτικούς Ευρωπαίους, το Ελληνικό Κράτος αποτελεί την πραγμάτωση της φαντασιακής και ρομαντικής αντίληψής τους για την αναβίωση της ελληνικής αρχαιότητας.Οι Έλληνες δημιουργούν το εθνικό τους κράτος στο ιστορικό τους κέντρο, το οποίο όμως παρέμεινε περιφερειακή περιοχή για πολλούς αιώνες. Το κέντρο βάρους του Ελληνισμού μετατίθεται πάλι προς τη νότιο Βαλκανική. Ωστόσο, η Κωνσταντινούπολη παρέμενε η μεγαλύτερη ελληνική πόλη, ενώ στο Ελληνικό Βασίλειο ζουν λιγότεροι από τους μισούς Έλληνες.Στην ευρύτερη και μεγάλη Ανατολή, ο Ανατολικός Ελληνισμός, πολιτικά υποταγμένος, πλην πολιτισμικά και οικονομικά κυρίαρχος, είχε επιτύχει μια μορφή εκσυγχρονισμού, που του επέτρεπε να διατηρεί τις παραδόσεις και τις ιδιαιτερότητές του. Για τους Έλληνες της Ανατολής η βυζαντινή παράδοση παρέμενε η πηγή και το βάθρο του Νέου Ελληνισμού. Υπάρχει λοιπόν μία διαφορετική ιδεολογική θεμελίωση που διακρίνει τους Ανατολικούς Έλληνες από τους Έλληνες του ελεύθερου ελληνικού κράτους.Η εθνοτική διαπάλη στη Θράκη αρχίζει με την αφύπνιση του εθνικισμού των Βουλγάρων, ορθόδοξου λαού που αποτελούσε τμήμα του ορθόδοξου ρωμαίικου μιλλέτ. Ο Πανσλαβισμός, η ιδεολογία την οποία διατύπωσε και υποστήριξε η ορθόδοξη σλαβική Ρωσία, οδήγησε στην ανακήρυξη της Βουλγαρικής Εξαρχίας (1870), στη δημιουργία της Μεγάλης Βουλγαρίας (1878), στην προσάρτηση της Ανατολικής Ρουμελίας από τη Βουλγαρία (1885) και κατέληξε στην εκδίωξη των ελληνόφωνων Ρωμηών της Βόρειας Θράκης (Ανατολικής Ρουμελίας).Με την ανάπτυξη των εθνικισμών τον 19ο αιώνα η Θράκη φαίνεται να παραμένει έξω από τις δυνατότητες του ελληνικού Βασιλείου. Ιδιαίτερα ο Πανσλαβισμός και η συγκρότηση της Βουλγαρίας ως κράτους καθιστούν κάθε σκέψη επέκτασης του ελληνικού κράτους προς την Προποντίδα ουτοπική. Ωστόσο, με τους Βαλκανικούς Πολέμους η κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα ευρωπαϊκά εδάφη της φέρνει τα ελληνικά σύνορα στα πρόθυρα της καθ' ημάς Ανατολής. Με το τέλος του 1912 το Αιγαίο είναι και πάλι μια ελληνική λίμνη.Από το 1908 διαφαίνονται οι προθέσεις της ηγεσίας των Νεότουρκων, οι οποίοι το 1911 απερίφραστα διατυπώνουν την άποψη ότι δεν υπάρχει θέση για τους μη μουσουλμανικούς πληθυσμούς στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Με αφορμή τους Βαλκανικούς Πολέμους και μετά από υποδείξεις των Γερμανών συμμάχων τους, οι Νεότουρκοι εφαρμόζουν σχέδια εκτουρκισμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Από το 1913 μέχρι το 1918 οι Ρωμηοί της Ανατολικής Θράκης, όπως και της Μικράς Ασίας, υφίστανται συστηματικές διώξεις. Αυτός είναι ένας από τους παράγοντες, οι οποίοι οδηγούν το ελληνικό κράτος στην παράτολμη και μοιραία Μικρασιατική Επιχείρηση.Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος δημιουργεί τις συνθήκες εκείνες οι οποίες υποχρεώνουν τις κοσμοκράτειρες δυνάμεις της Δύσης να εγκαταλείψουν την πολιτική αιώνων, δηλαδή την υποστήριξη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Για μια σύντομη περίοδο η Ελλάδα γίνεται ο μόνος σύμμαχος των Δυτικών απέναντι στους εχθρικούς γι' αυτούς Σλάβους και Οθωμανούς. Προς στιγμήν η εύθραυστη ελληνοαγγλική συνεργασία απώθησε τους Τούρκους στην Ασία. Την ίδια εποχή, η Ελλάδα ενσωματώνει την τότε Δυτική και σήμερα Ελληνική Θράκη, όπως και τον κύριο χώρο του θρακικού Ελληνισμού, την Ανατολική Θράκη.Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος θα ανατρέψει τα πάντα. Οι πολυεθνικές αυτοκρατορίες διαλύονται. Οι νέοι αυθέντες του κόσμου επιθυμούν να τον κατακερματίσουν με εργαλείο την αρχή των εθνοτήτων. Οι εθνικές εκκαθαρίσεις, οι ανταλλαγές πληθυσμών και η εθνοτική γενετική λαμβάνουν κολοσσιαίες διαστάσεις. Με τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν αναπόφευκτη η μοιρασιά. Σύμφωνα με την περίφημη "αρχή των εθνοτήτων" η μοιρασιά θα έπρεπε να καταλήξει στη δημιουργία εθνικών κρατών στο χώρο της πολυεθνικής Μικράς Ασίας. Η Συνθήκη των Σεβρών στις 28.7.1920 προέβλεπε την προσάρτηση εδαφών από το ελληνικό κράτος, που ανέρχονταν γύρω στο 7% της επιφάνειας της σημερινής Τουρκίας. Αυτό αντιστοιχούσε στο 13%, το οποίο αποτελούσαν οι ρωμαίικοι πληθυσμοί. Με την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών ο Ελευθέριος Βενιζέλος επεδίωξε τη δημιουργία μιας ασιατικής Ελλάδας με κέντρο τη Σμύρνη, γύρω από την οποία θα συσπειρώνονταν οι ρωμαίικοι πληθυσμοί της Ανατολής. Η βενιζελική γεωπολιτική απέβλεπε στη γεφύρωση του Αιγαίου και τη δημιουργία ενός ενιαίου χώρου, ο οποίος μελλοντικά θα ενσωμάτωνε τη Θράκη και την Προποντίδα με την Κωνσταντινούπολη. Μια τέτοια ιστορική κατάσταση δημιουργεί τις προϋποθέσεις κάτω από τις οποίες αναπτύσσονται παράλληλα οι δύο ακτές του Αιγαίου και δημιουργούνται οι όροι για την οικονομική και την πολιτισμική άνθιση όλης της περιοχής.Το αποτέλεσμα καθορίζεται όχι μόνο από αντικειμενικές συνθήκες, αλλά και από τη συγκυρία, την τύχη, τα σφάλματα των αντιπάλων και τις επιδιώξεις των τυφλών δυνάμεων που έχουν εμπλακεί.Την ανάπτυξη του τουρκικού εθνικισμού και την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας ακολουθούν η Μικρασιατική Καταστροφή και η εγκατάλειψη της Ανατολικής Θράκης κατά τον δραματικό Οκτώβριο του 1922. Παραμένει ακόμη ανεξήγητη η εγκατάλειψη της Ανατολικής Θράκης και η παράδοσή της στην Τουρκία, αφού το 1922 η Τουρκία δεν είχε την αντικειμενική δυνατότητα να την καταλάβει. Η απώλεια της Ανατολικής Θράκης αποκόπτει την Ελλάδα από τον Εύξεινο Πόντο, συνεχίζει τη Μικρασιατική Καταστροφή για δεκαετίες, επιτρέπει τη μετακίνηση μουσουλμανικών πληθυσμών στη Δυτική Μικρά Ασία και είναι η προϋπόθεση για την γιγάντωση της Κωνσταντινούπολης σε μουσουλμανική μητρόπολη χωρίς ελληνική παρουσία.Ο Ανατολικός Ελληνισμός θα υποστεί το 1922 τρομακτική φθορά. Τα μνημεία του και οι θεσμοί του θα καταστραφούν. Χάνονται τα κοινωνικά και οικονομικά επιτεύγματά του. Οι κοινότητες διαλύονται και οι παραδόσεις τους ξεχνιούνται. Δεν είναι μόνο οι ανθρώπινες απώλειες, αλλά και η καταστροφή του πολιτισμικού υπόβαθρου, το οποίο δεν είναι δυνατόν να αναπληρωθεί. Οι χώροι της Ανατολής εγκαταλείπονται και αλλοτριώνονται. Μία θύελλα σαρώνει ό,τι δημιούργησε η ιστορία και η παράδοση. Πρόκειται ουσιαστικά για το τέλος μιας περιόδου και για μια καταστροφή ιστορικών διαστάσεων. Δεν υπάρχει πια η ελληνική οικουμένη και οι Έλληνες δεν είναι παρά ένα μικρό κρατικοποιημένο έθνος.Οι Έλληνες συγκεντρώνονται ξανά στην Ευρώπη και στρέφουν τα νώτα προς την Ανατολή. Αυτό είναι ιστορικά πρωτοφανές. Οι δυσχέρειες του παρόντος, η ανησυχία μας για το μέλλον, η αμηχανία για τον πολιτισμό μας, η λήθη και η αποξένωση από τις παραδόσεις μας, η προσκόλλησή μας σε πρότυπα που δεν είναι δικά μας, η ασάφεια και η απορία για το τι είμαστε και που ανήκουμε. Όλα αυτά συνδέονται ποικιλότροπα, εμφανώς και αφανώς, με τη βίαιη αποκοπή μας από χώρους οικείους, μακραίωνες εμπειρίες, δοκιμασμένους θεσμούς και εδραιωμένες συμπεριφορές. Το αίτημα σήμερα είναι να ξαναπιάσουμε το νήμα με την εκ νέου προσέγγιση της ελληνικής υπόστασης, του τόπου, της γλώσσας και της ιστορικής μνήμης.

Οι Έλληνες Πομάκοι

Οι Πομάκοι κατοικούν σε ορεινή ζώνη της Ροδόπης επιφάνειας περίπου 15000 τχ που έχει μήκος περί τα 240 χιλιόμετρα και μέγιστο πλάτος περί τα 100 χιλιόμετρα. Το 80% της μικρής αυτής έκτασης ανήκει στη Βουλγαρία και το υπόλοιπο 20% στην Ελλάδα. Οι Πομάκοι που κατοικούν στη Βουλγαρία αριθμούν περί τα 270.000 άτομα, ενώ στην Ελλάδα ζουν, σύμφωνα με ανεπίσημα στοιχεία, περί τα 36.000 άτομα. Οι Πομάκοι της Ελλάδας αποτελούν δηλαδή περίπου το ένα τρίτο των Ελλήνων μουσουλμάνων. Στην Τουρκία κατοικεί σήμερα αριθμός Πομάκων που προέρχεται από πολλές μεταναστεύσεις. Οι Έλληνες Πομάκοι κατοικούν κυρίως στην ορεινή περιοχή του Νομού Ξάνθης και τις τελευταίες δεκαετίες εγκαθίστανται σε χωριά στις παρυφές της Ροδόπης, όπου συνεχίζουν την καλλιέργεια του καπνού, και στην πόλη της Ξάνθης, όπου εργάζονται κυρίως ως οικοδόμοι.
Η προέλευση και το παρελθόν των Πομάκων χάνονται στην ιστορία. Εκείνο που είναι γνωστό είναι το ότι υπήρξαν χριστιανοί Βογόμιλοι και εξισλαμίσθηκαν τον 16ο αιώνα. Αναφέρεται μάλιστα ότι κατά τους μεγάλους εξισλαμισμούς της εποχής εκείνης καταστράφηκαν εκατοντάδες εκκλησίες της ορεινής Θράκης. Οι Πομάκοι μιλούν μια σλαβική διάλεκτο με πολλά δάνεια από την ελληνική και την τουρκική. Η γλώσσα των Πομάκων δεν γραφόταν μέχρι πρόσφατα και ο κίνδυνος εξαφάνισής της είναι εμφανής.


Κατά τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και τον διαμοιρασμό της ιστορικής Θράκης ανάμεσα σε τρία εθνικά κράτη οι Πομάκοι διέθεταν μια θρησκευτική ισλαμική εθνοτική ταυτότητα. Η περιοχή των Πομάκων υπέστη μετά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα μια γενική υποβάθμιση, στην οποία μεταξύ άλλων οδήγησε το αυταρχικό εθνικιστικό βουλγαρικό πρόγραμμα αναγκαστικής αφομοίωσης των Πομάκων και η αδυναμία του ελληνικού κράτους να εξασφαλίσει την κοινωνική και οικονομική ανύψωση του δικού του πομακικού πληθυσμού, με αποτέλεσμα την περιθωριοποίησή του.
Παρά το ότι η Συνθήκη των Παρισίων του 1946 σηματοδότησε την λήξη του ανταγωνισμού για τον έλεγχο των εδαφών της Θράκης και την παγίωση των συνόρων, ο ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος, η διαίρεση των Βαλκανίων κατά τον Ψυχρό Πόλεμο και οι κρυφές βλέψεις της Τουρκικής Δημοκρατίας συνέχισαν να κρατούν τη Θράκη σε μια κατάσταση δυναμικής αμφισβήτησης. Επί πλέον, στον βωμό του ιδεολογήματος της Ελληνοτουρκικής φιλίας, οι ελληνικές κυβερνήσεις της δεκαετίας του 1950 παρέδωσαν τους Έλληνες Πομάκους στην επιρροή της Τουρκίας. Η αμηχανία της Ελλάδας και οι πολιτικές και γεωπολιτικές σκοπιμότητες κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου βοήθησαν τον επαναπροσδιορισμό της εθνοθρησκευτικής ταυτότητας των Ελλήνων Πομάκων προς όφελος της τουρκικής εθνικής ταυτότητας. Συνέβη το παράδοξο της χρήσης της θρησκευτικής ταυτότητας των Ελλήνων Πομάκων από μέρους της Τουρκίας, ώστε να επιτύχει τον εκτουρκισμό τους. Το πρόγραμμα της εκπαίδευσης των Πομάκων βασίσθηκε στην παραδοχή ότι είναι Τούρκοι. Η πομακική γλώσσα αγνοήθηκε και η διδασκαλία στα σχολεία καθιερώθηκε να γίνεται στην τουρκική. Κάτω από την πραγματικότητα της τριγλωσσίας οι Έλληνες Πομάκοι παρέμειναν πρακτικώς αναλφάβητοι και καταδικάστηκαν να αποξενωθούν από την κοινωνία και το περιβάλλον της χώρας στην οποία ζουν.
Οι Έλληνες Πομάκοι ζουν σήμερα κάτω από όρους θρησκευτικής, εθνικής και πολιτισμικής ετερότητας, χωρίς να κτίζονται συνεχώς γέφυρες επικοινωνίας και κατανόησης, όπως είναι αναγκαίο. Βέβαια, η ελληνική κοινωνία και το ελληνικό κράτος έχουν επιδείξει μια συμπεριφορά η οποία διαχρονικά είχε ως αποτέλεσμα την αποφυγή μέτρων εθνικής κάθαρσης και τη συμβίωση διαφόρων εθνοτικών ομάδων στην ελληνική επικράτεια χωρίς σοβαρούς αποκλεισμούς και προβλήματα, –στο μέτρο πάντα της σύγκρισης με αυτά που συνέβησαν και συμβαίνουν στις γειτονικές χώρες, στη Δυτική Ευρώπη και στις ΗΠΑ. Ωστόσο, ο σεβασμός της ετερότητας των Ελλήνων Πομάκων παραβιάζεται βάναυσα από την Τουρκία, η οποία έχει επιτύχει να εγκαταστήσει μηχανισμούς πίεσης και να εφαρμόσει μέτρα εξαναγκασμού μέσα στην ελληνική επικράτεια. Ο καταθλιπτικός έλεγχος της Τουρκίας απαγορεύει κάθε αναφορά σε προσδιορισμό των Ελλήνων Πομάκων που περιέχει την ονομασία Πομάκος και εμποδίζει οποιαδήποτε προσπάθεια προσδιορισμού της εθνικής ταυτότητας που θα βασίζεται σε ιστορικούς, πολιτισμικούς και πολιτειακούς όρους.

Σήμερα η κατάσταση έχει εξελιχθεί στη δημιουργία ενός φολκλορικού πάρκου μειονοτήτων που καταλαμβάνει τις ορεινές περιοχές της Ξάνθης και της Κομοτηνής. Εκεί υφίσταται η μόνη ορεινή περιοχή της ελληνικής επικράτειας, όπου λαμβάνει χώρα έντονη ανοικοδόμηση, σε ασυμμετρία προς τις οικονομικές πραγματικότητες. Δεν υπάρχει στην ελληνική επικράτεια ορεινή άγονη περιοχή η οποία να κατοικείται με πυκνότητα ανάλογη της ελληνικής Ροδόπης.

Οι Έλληνες Πομάκοι αποτελούν μία μικρή μειονότητα η οποία ζει στα όρια του ελληνικού κράτους και αυτή είναι η πραγματικότητα. Οι Έλληνες Πομάκοι πρέπει να ενταχθούν στην ελληνική κοινωνία και αυτό είναι το κύριο και ουσιώδες πρόταγμα. Τμήμα του ελληνικού πομακικού πληθυσμού πρέπει να αστικοποιηθεί και να κατανεμηθεί στα αστικά κέντρα της χώρας, εκεί όπου υπάρχουν θέσεις εργασίας, πράγμα που έγινε ήδη από χρόνια για το σύνολο σχεδόν του υπόλοιπου ελληνικού ορεινού πληθυσμού. Στο κάτω–κάτω, οι αγροτικοί πληθυσμοί της χώρας εγκατέλειψαν τις ορεινές περιοχές και βρίσκονται σήμερα στις πόλεις όπου και οι θέσεις εργασίας. Γιατί οι Έλληνες Πομάκοι θα αποτελέσουν εξαίρεση; Η χώρα φιλοξενεί εκατοντάδες χιλιάδες οικονομικών μεταναστών για τους οποίους εξασφαλίζει θέσεις εργασίας. Οι Έλληνες Πομάκοι πρέπει να ενταχθούν στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα και να μάθουν Ελληνικά. Χωρίς βέβαια, να απεμπολήσουν τις ιδιαιτερότητές τους, τη γλώσσα τους, τη θρησκεία τους. Αυτό είναι ένα στοιχείο στο οποίο επιμένει σταθερά η ελληνική κοινωνία.

Το ελληνικό κράτος έχει όλες τις δυνατότητες να προστατεύσει και να αναβαθμίσει οικονομικά και κοινωνικά τους Έλληνες Πομάκους για τους οποίους αδιαφόρησε ασυγχώρητα, και οφείλει μάλιστα να το κάνει γρήγορα και αποτελεσματικά. Χρειάζεται μελέτη και κατανόηση της κατάστασης, όπως και παρεμβάσεις και λήψεις μέτρων.
Ωστόσο, οι αναλύσεις και οι μελέτες οι οποίες έγιναν κατά τα τελευταία χρόνια κινούνται συνήθως στα πλαίσια της αντίληψης του πολιτικώς ορθού. Ως πολιτικώς ορθό ορίζεται αυτό που θεωρητικά ή έμπρακτα φροντίζει ώστε να βρίσκεται σε συμφωνία προς τις φιλελεύθερες αντιλήψεις σε κοινωνικά ή πολιτικά θέματα. Συνήθως στην πράξη το πολιτικώς ορθό σημαίνει την αποφυγή γλώσσας και συμπεριφοράς που συνδέονται με ο,τιδήποτε μπορεί να χαρακτηρισθεί ότι διακρίνει κοινωνικά, πολιτισμικά ή φυλετικά.
Πίσω από την αντίληψη του πολιτικώς ορθού εμείς διακρίνουμε τις εργαλειακές κατευ­θύνσεις των σπουδών στα ακαδημαϊκά περιβάλλοντα των ΗΠΑ. Κατευθύνσεις οι οποίες εξυπηρετούν σκοπιμότητες με οικουμενική εμβέλεια. Εντέλει είναι ένας εθνικισμός αυτό που κινεί την ιδεολογία της παγκοσμιοποίησης και του εκσυγχρονισμού[1]. Ιδεολογία, η οποία αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στην διαχείριση των μειονοτήτων ως εργαλειακού μέσου αποδυνάμωσης και κατακερματισμού των εθνικών κρατικών μορφωμάτων και των εθνικών ιδεολογιών.

Η Ελλάδα ως χώρα με ιδιαίτερα ισχυρή εθνική και κοινωνική συνοχή και πολυδιάστατη ιστορική ταυτότητα, διαμορφωμένες μέσα από μακραίωνη ιστορία και αιματηρούς εθνικούς και απελευθερωτικούς αγώνες, δεν είναι προφανώς χώρα η οποία εύκολα προσαρμόζεται σε τέτοιες αντιλήψεις και σχέδια.
Δεν είναι λοιπόν ανεξήγητες οι συχνές καταγγελτικές εκθέσεις για την κατάσταση των μειονοτήτων στην Ελλάδα, στις οποίες πάντα η κατάσταση στη χώρα μας εμφανίζεται και περιγράφεται με μελανά χρώματα, – παρά το γεγονός ότι οι καταγγέλλοντες συντάκτες των εκθέσεων ζουν σε απόσταση λίγων εκατοντάδων μέτρων από καταστάσεις αποκλεισμού, αλλοτρίωσης και στέρησης άγνωστες στην Ελλάδα.

[1] Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 βρίσκεται σε εξέλιξη η διαδικασία την οποία αποκαλούμε παγκοσμιοποίηση. Στα πλαίσια της παγκοσμιοποίησης εντάσσεται και το ιδεολογικοπολιτικό ρεύμα που ονομάζεται εκσυγχρονισμός. Επιδιώκεται η αναδιάρθρωση του παγκόσμιου, πολιτικού και οικονομικού συστήματος με τρόπο απόλυτα οικονομιστικό και ορθολογικό, που αποβλέπει σε αυτό το οποίο η αγορά αποκαλεί ευελιξία. Η οικονομική ευελιξία αντιλαμβάνεται τις εθνικές ιδιαιτερότητες, αλλά και τα ίδια τα έθνη ως εμπόδια. Μεταξύ άλλων, σημαντικά στοιχεία για την εφαρμογή αυτών των πολιτικών είναι η ενίσχυση των κάθε είδους μειονοτήτων και η ανάπτυξη του πολυπολιτισμού ως εργαλείων αποδυνάμωσης των εθνικών πολιτισμικών χαρακτηριστικών και των τοπικών ιδιαιτεροτήτων. Είναι φανερό ότι οι πολυδιασπασμένες κοινωνίες και τα πολυτεμαχισμένα έθνη είναι οικονομιστικά, ορθολογιστικά, αλλά και πολιτικά, πλέον ευέλικτα και διαχειρίσιμα. Εκείνο που ευαγγελίζονται οι θεωρητικοί της παγκοσμιοποίησης είναι ένας πλανητικός χώρος χωρίς σύνορα και χωρίς ιδιαιτερότητες, παραδομένος στην κυριαρχία της αγοράς. Ένας πλανητικός χώρος ασφυκτικά κυριαρχούμενος από τη βιομηχανία του πολιτισμού και τα κέντρα αποφάσεων τα οποία την ελέγχουν. Ένας πλανητικός χώρος απελπιστικά ενδεής από πολιτισμικές ιδιαιτερότητες.

Η αναγεννητική προσπάθεια στις ΗΠΑ και η κρίση του ελληνικού πολιτικού συστήματος.

Ο σημαντικός λόγος που εκφώνησε κατά την ορκωμοσία του στις 20.1.2009 ο νέος πρόεδρος των ΗΠΑ Μπαράκ Ομπάμα περιγράφει την προσπάθεια για την ενίσχυση των ιδεολογικών βάσεων και την κινητοποίηση των αμερικανών πολιτών σε μια εποχή δεινής κρίσης.
Με την πρώτη πρόταση του λόγου του ο πρόεδρος Ομπάμα συνδέει την πρόκληση των καιρών με την συστατική παράδοση και τη συγκρότηση των δημοκρατικών ΗΠΑ. Η δεύτερη πρότασή του αναφέρεται στον απερχόμενο πρόεδρο Μπους, τον οποίο και ευχαριστεί για τις υπηρεσίες του προς το έθνος. Αλλά και στην επόμενη πρόταση του λόγου του ο πρόεδρος Ομπάμα επιστρέφει στα ιδρυτικά κείμενα της αμερικανικής δημοκρατίας και σε αναφορές στα ιδανικά της πολιτικής παράδοσης των ΗΠΑ. Διατυπώνονται δηλαδή αμέσως στις πρώτες φράσεις του λόγου αυτού η ιδεολογική βάση και η συναινετική διάθεση που θα στηρίξουν την πολιτική του.
Με σεμνότητα, μετριοπάθεια και ανθρωπιστικό ζήλο ο πρόεδρος Ομπάμα παρουσιάζει την δεινή κατάσταση στην οποία βρίσκονται σήμερα οι ΗΠΑ και μαζί τους ολόκληρος ο κόσμος. Γίνεται αναφορά "στις συνέπειες της απληστίας και της ανευθυνότητας ορισμένων προσώπων", χωρίς δημαγωγίες και χωρίς παραπομπές σε συγκεκριμένα πρόσωπα.
Στο κύριο μέρος του λόγου του ο πρόεδρος Ομπάμα παρουσιάζει τα πλαίσια ενός οράματος ικανού να στηρίξει πολλαπλώς την ανόρθωση των ΗΠΑ και ζητά την αποκατάσταση "της ζωτικής εμπιστοσύνης μεταξύ του λαού και της κυβέρνησής του". Ακολουθούν νέες αναφορές στην κληρονομιά και τις δημοκρατικές παραδόσεις των ΗΠΑ, τις οποίες ορίζει πολυπολιτισμικά.
Ακολουθούν παραινέσεις για την κινητοποίηση των αρετών και των αξιών του αμερικανικού έθνους, οι οποίες μάλιστα ορίζονται ως "σκληρή δουλειά και τιμιότητα, θάρρος και δίκαιο παιχνίδι, ανοχή και περιέργεια, πίστη και πατριωτισμός". Γίνονται εκκλήσεις "για επιστροφή σε αυτές τις αλήθειες".
Αλλά και στην κατακλείδα του λόγου του ο πρόεδρος Ομπάμα επιμένει χωρίς βερμπαλισμούς σε αναφορές στη ιστορία και την παράδοση και σε επικλήσεις για ενεργοποίηση των ιδεαλιστικών προτύπων της δημοκρατίας των ΗΠΑ.
Ο πρόεδρος Ομπάμα πείθει για την ειλικρίνειά του και την πίστη του στο όραμα που προτείνει. Δεν γίνεται κατά τη διάρκεια της ομιλίας καμία αναφορά στις ολέθριες προεδρίες Μπους–Τσέινι–Ράμσφελντ, ούτε στο δαιμονοποιημένο Ισλάμ, ενώ εμφανής είναι η προσπάθεια εδραίωσης μιας συναίνεσης στο εσωτερικό και συνδιαλλαγής και μετριοπάθειας στο εξωτερικό. Προτείνεται προς τον αμερικανικό λαό ένα σύγχρονο όραμα που ανταποκρίνεται στις προσδοκίες του και δεν αφορά μόνο την ανόρθωση από την παρούσα δυσμενή συγκυρία, αλλά και καλύπτει σύγχρονα αιτήματα για το περιβάλλον και την παγκόσμια ειρήνη.
Παρά την έλλειψη οποιασδήποτε αναλογίας και ομοιότητας προς την ελληνική συγκυρία δεν μπορούμε να αποφύγουμε κάποιες συγκρίσεις σχετικές με τις στάσεις, τις συμπεριφορές, τους χειρισμούς και τις πολιτικές που εφαρμόζουν οι Έλληνες πολιτικοί και οι ελληνικές πολιτικές και κοινωνικές ελίτ. Αλλά και σε μια εποχή κρίσης δεν μπορούμε να αποφύγουμε την διαπίστωση της αδυναμίας του ελληνικού πολιτικού συστήματος να υιοθετήσει στάσεις και συμπεριφορές αντίστοιχες με την αναγεννητική προσπάθεια στις ΗΠΑ. Και το λέμε αυτό με οδύνη, με τη συναίσθηση ότι η αναγεννητική διάθεση διατρέχει την ελληνική ιστορία και αποτελεί χαρακτηριστικό της.
Η Ελλάδα φαίνεται να εξελίσσεται σήμερα σε χώρα μη κυβερνήσιμη, όπου η ανομία, η διατύπωση ανορθολογικών αιτημάτων και η δυναμική απαίτηση απειλούν να ακυρώσουν την οποιαδήποτε πολιτική, αλλά και όπου απουσιάζει η οποιαδήποτε πολιτική.
Με τη συνενοχή των πολιτών το πολιτικό σύστημα διολισθαίνει σε ανυποληψία. Η συναίνεση φαίνεται να γίνεται έννοια ακατανόητη. Οι ελληνικές πολιτικές ελίτ και το πολιτικό σύστημα είναι ανίκανα να σχεδιάσουν και να εφαρμόσουν μακροπρόθεσμες συναινετικές πολιτικές στην άμυνα, στην εξωτερική πολιτική, στην οικονομία, την παιδεία, την υγεία και την κοινωνική ασφάλιση. Η πολιτική σήμερα στην Ελλάδα νοείται και εξασκείται ως μέσο νομής της εξουσίας. Η πολιτική εφαρμόζεται με γνώμονα το πολιτικό κόστος.
Ποιός Έλληνας πολιτικός μπορεί να πείσει τους πολίτες "να ανακαλύψουν ένα νόημα σε κάτι πιο σπουδαίο από τους ίδιους τους εαυτούς τους", όπως ζητά από τους πολίτες της χώρας του ο Αμερικανός πρόεδρος; Και δεν μπορεί να πείσει γιατί ο ίδιος δεν είναι ειλικρινής, αφού στερείται το οποιοδήποτε όραμα. Εκτός, βέβαια, από την υποθήκη να κυβερνήσει, όπως του επιβάλλεται παιδιόθεν από την οικογένειά του. Γιατί εκεί εξαντλείται χωρίς να τους υπερβαίνει ο οραματισμός της πλειονότητας των φιλόδοξων πολιτικών μας. Αλλά και σε ό,τι αφορά την επίκληση στις ιδεολογικές προϋποθέσεις, τις αξίες και τα παραδείγματα της παράδοσης, δύσκολα οι Έλληνες πολιτικοί μπορούν να καταφύγουν σε παραδείγματα, γιατί δεν τα γνωρίζουν. Βλέπουμε έτσι το παράδοξο στις ΗΠΑ να επιστρατεύονται για να στηρίξουν το έθνος τα υπάρχοντα ιδεολογικά στηρίγματα, η ολιγόχρονη ιστορία και η περιορισμένη πνευματική παράδοση, ενώ στην Ελλάδα κανείς δεν αναφέρεται στην τεράστια παράδοση, την μακραίωνη ιστορία, τη γιγαντιαία πνευματική δημιουργία και τα πλήθη των παραδειγμάτων και των προτύπων.
Πώς, όμως, να γίνει επίκληση των παραδόσεων και των αξιών του ελληνικού έθνους, –όπως τολμά να κάνει για το δικό του έθνος ο Αμερικανός πρόεδρος–, όταν αυτά καλύπτονται από τη λήθη και την άγνοια; Και για αυτό δεν είναι μόνο υπεύθυνος ο συμβατικός χαρακτήρας της παιδείας, αλλά κυρίως η στάση των φορέων του κοινωνικού συμβολαίου και η αποκοπή από τον τόπο, την ελληνική υπόσταση, τη γλώσσα και την ιστορική μνήμη. Αποκοπή που ενισχύεται κάθε απόγευμα από την οργουελλιανή ελληνική τηλεόραση, όπως αυτή επιβάλλει γνώμες, πρότυπα και αξίες σε κάθε ελληνική οικογένεια.