Η φθηνή ενέργεια που θα σώσει τον κόσμο.

Το θαύμα που περιμένουμε μέσα στον ζόφο της κρίσης  φαίνεται να συμβαίνει. Σύμφωνα με θριαμβευτικό άρθρο της έγκυρης  Guardian το θαύμα συμβαίνει ήδη αργά και σταθερά:  έχουν τεθεί οι βάσεις και έχει αρχίσει η εκμετάλλευση των αποθεμάτων πετρελαίου και αερίου που βρίσκονται δεσμευμένα  σε τεράστιες μάζες πετρωμάτων  από αργιλικό σχιστόλιθο . Τα πετρώματα αυτά βρίσκονται στην επιφάνεια και στα βάθη των εδαφών των κεντρικών πολιτειών των ΗΠΑ και σύμφωνα με αξιόπιστους υπολογισμούς περιέχουν δεσμευμένη ποσότητα ενέργειας ικανής να καλύψει τις ανάγκες των ΗΠΑ για τα επόμενα 100 χρόνια και μάλιστα με τους τρέχοντες ρυθμούς κατανάλωσης.

Αυτό σημαίνει μια καινούργια εποχή  ανάπτυξης για την μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου, όπως σημαίνει επίσης και κατακλυσμιαίες γεωπολιτικές και πολιτικές αλλαγές για ολόκληρο τον πλανήτη. Κατά την Guardian οι αλλαγές που κυοφορούνται θα είναι ανάλογης σπουδαιότητας με αυτές που προξένησε η πτώση του τείχους του Βερολίνου, ή  η πρόσφατη οικονομική άνοδος των χωρών του πρώην Τρίτου Κόσμου.

Τα αποθέματα που έχουν κατακρατηθεί από τα πετρώματα αργιλικών σχιστόλιθων των  ΗΠΑ είναι σήμερα οικονομικά εκμεταλλεύσιμα δεδομένης της τιμής του αργού πετρελαίου και του αερίου κατά τα τελευταία χρόνια. Η τεχνολογία για την απόσπαση πετρελαίου και αερίου από τους αργιλικούς σχιστόλιθους είναι γνωστή εδώ και δύο αιώνες. Ήδη το 30% των αναγκών των ΗΠΑ σε αέριο προέρχεται από τους αργιλικούς σχιστόλιθους της Βόρειας Ντακότα, της Πεννσυλβάνια, της Δυτικής Βιρτζίνια και πολλών σημείων στα Αππαλάχια. Υπολογίζεται ότι το ποσοστό αυτό θα διπλασιαστεί τα επόμενα 25 χρόνια. Μέσα σε δέκα χρόνια οι ΗΠΑ θα καταστούν ο μεγαλύτερος προμηθευτής  αερίου σε όλο τον κόσμο. Ανάλογα αποθέματα ενέργειας δεσμευμένης σε πετρώματα διαθέτει και ο Καναδάς και ίσως και άλλες χώρες.

Το ενδεχόμενο να γίνουν οι ΗΠΑ ενεργειακά αυτάρκεις θα έχει συγκλονιστικές συνέπειες, που δύσκολα μπορούν σήμερα να προβλεφθούν. Η εξάρτηση των ΗΠΑ από τη Μέση Ανατολή  θα πάψει να έχει τη σημασία που υποχρέωνε τις ΗΠΑ να αντιμετωπίζουν δυναμικά τις απειλές προς τους συμμάχους τους, να διατηρούν τεράστιες στρατιωτικές δυνάμεις και να προσπαθούν μόνιμα να διασφαλίσουν το πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής.

Πολλά καθεστώτα σε όλο τον κόσμο θα αισθανθούν ότι οι υδρογονάνθρακες που έχουν την τύχη να παράγουν  δεν θα τους εξασφαλίζουν τα πολιτικά και οικονομικά πλεονεκτήματα στα οποία έχουν εθιστεί. Η υψηλή τιμή του πετρελαίου μάλλον θα καταρρεύσει  αφήνοντας έκθετες τις μοναρχίες της Μέσης Ανατολής και αποδυναμώνοντας τις υπόλοιπες πετρελαιοπαραγωγές χώρες. Τίποτε δεν συνδέει τις ΗΠΑ με τις χώρες αυτές αν μεταβληθούν οι ανάγκες για ενέργεια. Η υποστήριξη που απολαμβάνει το Ισραήλ θα περιορισθεί, ενώ οι ΗΠΑ θα μπορέσουν να χαλαρώσουν τη στρατιωτική τους παρουσία στη Μεσοποταμία και την Κεντρική Ασία. Αυτό μεταξύ άλλων σημαίνει και την ενίσχυση των τάσεων για ένα πολυπολικό κόσμο.

Ιδιαίτερα σημαντικές  θα είναι οι επιπτώσεις της μεταβολής των ενεργειακών αναγκών των ΗΠΑ, για τις νέες βιομηχανικές χώρες  και ειδικότερα για την Κίνα και την Ινδία. Αμφότερες οι χώρες αυτές έχουν αναπτύξει στενή εξάρτηση από τις ενεργειακές πηγές της Μέσης Ανατολής και ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για την ασφάλεια της περιοχής αυτής. Η αποδυνάμωση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας θα τις υποχρεώσει να συμπληρώσουν το κενό. Αμφότερες η Κίνα και η Ινδία ναυπηγούν ήδη στόλους ανοικτής θάλασσας και μάλιστα η Ινδία ναυπηγεί τρία αεροπλανοφόρα. Θα είναι πρόθυμες οι ΗΠΑ να παραχωρήσουν σε άλλες δυνάμεις τη δυνατότητα να τις αντικαταστήσουν;

Αλλά πέρα από το ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση μάλλον θα ωφεληθεί από την οικονομική ανάκαμψη των ΗΠΑ και την ενεργειακή τους αυτάρκεια, η Ρωσία θα είναι ο βέβαιος χαμένος των εξελίξεων. Η Ρωσία είναι σήμερα μια χώρα με έντονη εξάρτηση από τις υψηλές τιμές της ενέργειας και κατ΄ ουσίαν μια χώρα που εξαρτάται απολύτως από την εξαγωγή ενέργειας. Ήδη είναι φανερό ότι οι εξαγωγές αερίου από τις ΗΠΑ την έχουν ζημιώσει. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε ότι η ανάπτυξη του ενεργειακού πεδίου στη θάλασσα του Barents έχει σταματήσει γιατί ο κύριος πελάτης οι ΗΠΑ έχουν περιορίσει τις εισαγωγές τους σε ενέργεια.

Όσον αφορά τη χώρα μας, ίσως η ανερχόμενη σήμερα γεωπολιτική της σημασία υποστεί πλήγμα, αλλά και οι προοπτικές εκμετάλλευσης των ενεργειακών πηγών της ίσως περιοριστούν.

Τέλος, οι προοπτικές για την οικολογική ισορροπία του κλίματος του πλανήτη θα χειροτερεύσουν πολύ περισσότερο από όσο ήδη χειροτερεύουν. Οι ΗΠΑ θα συνεχίσουν άνετες να τροφοδοτούν με διοξείδιο του άνθρακος την υπερθέρμανση του πλανήτη και την ανατροπή των κλιματικών δεδομένων. Τώρα θα έχουν εξασφαλίσει τα μέσα για να συνεχίσουν την καταναλωτική τους πανδαισία.

Ένας αιώνας από τους Βαλκανικούς Πολέμους

Η δεινή οικονομική κρίση που μας ταλανίζει, μας εμπόδισε να δώσουμε την προσοχή που αξίζει στην επέτειο της συμπλήρωσης εκατό χρόνων από τα ιστορικά γεγονότα των Βαλκανικών Πολέμων. Πρόκειται για ιδιαίτερα σημαντική εξέλιξη, η οποία επιβεβαιώνει για τον Νέο Ελληνισμό την εξασφάλιση της θέσης του στο Αιγαίο και την παγίωση της ελληνικής κυριαρχίας στη Μακεδονία.  Άλλωστε, και η απελευθέρωση της Ελληνικής Θράκης αργότερα, το 1919 και το 1920, δεν θα ήταν δυνατή χωρίς το ελληνικό Αιγαίο και την ελληνική Μακεδονία. Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι είναι ένας από τους εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες, που δημιούργησαν και κατέληξαν στη σύγχρονη πραγματικότητα σφυρηλατώντας την εθνική μας συνείδηση και ταυτότητα.

Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι δεν είναι μόνο η απελευθέρωση του Αιγαίου, της Θεσσαλονίκης, της Μακεδονίας και της Ηπείρου, αλλά και συναρτώνται άμεσα με το μόνιμο χαρακτηριστικό της ελληνικής ιστορίας: τις απειλές για ολοκληρωτικό αφανισμό, αφού είναι ουσιαστικά αγώνας για την επιβίωση του έθνους. Πρόκειται για την αφύπνιση των εθνικισμών των βαλκανικών λαών και την αντιμετώπιση του πανσλαυισμού, εθνικιστικής ιδεολογίας που υποστήριξε η ορθόδοξη σλαυική Ρωσία και ανέλαβε να πραγματοποιήσει η ομόδοξη εθνικιστική Βουλγαρία.Η Ελλάδα αντιμετώπισε τον πανσλαυισμό στην Μακεδονία, όπου  πριν λίγα χρόνια είχε διεξαγάγει τον Μακεδονικό Αγώνα.

Αλλά οι Βαλκανικοί Πόλεμοι αρχικά εστράφησαν κατά της οπισθοδρομικής και καταπιεστικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η οποία βρισκόταν βέβαια σε μία φάση παρακμής, διέθετε όμως τεράστια μεγέθη και ανάλογους πόρους. Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι απέδειξαν ότι είχε φθάσει η στιγμή που η Οθωμανική Αυτοκρατορία θα έπρεπε να αποσυρθεί από την Ευρώπη και να φροντίσει να συμβιβαστεί με τον σύγχρονο κόσμο.  Για την Ελλάδα οι Βαλκανικοί Πόλεμοι σήμαιναν επιπλέον και την αποφασιστική  φάση  της αντιπαράθεσης με την Βουλγαρία.

Με τους Βαλκανικούς Πολέμους πραγματοποιούνται σε κάποιο βαθμό, χωρίς να ολοκληρώνονται, τα όνειρα και οι ελπίδες της μεγάλης επαναστατικής εθνεγερσίας του 1821. Γιατί το αδύναμο και περιορισμένο εθνικό κράτος, που ίδρυσε στο νότιο ελληνικό χώρο το επαναστατημένο ελληνικό έθνος, δεν έγινε αποδεκτό  παρά ως μία αρχή της απελευθέρωσης ενός πολύ ευρύτερου χώρου, που το γεωγραφικό κέντρο του ήταν, κατά τον Ελευθέριο Βενιζέλο, η νήσος Σκύρος. Το δε πολιτισμικό κέντρο βάρους του Ελληνισμού συνέχιζε να βρίσκεται στη νοερή πρωτεύουσα των Ελλήνων, την Κωνσταντινούπολη. Στις αρχές του κοσμογονικού 20ού αιώνα ίσχυε ακόμη η παρατήρηση του Πλάτωνα πως οι Έλληνες, όπως οι βάτραχοι μετά τη βροχή, συγκεντρώνονται γύρω από τα νερά.

Έτσι, λίγο πριν από τους Βαλκανικούς Πολέμους οι Έλληνες κατοικούσαν γύρω από τον άξονα που ορίζουν οι τρεις θάλασσες της Ρωμιοσύνης: το Αιγαίο η Προποντίδα και ο Εύξεινος. Παράλληλα, ο ακμαίος οικονομικά και δημογραφικά ελληνικός κόσμος συγκεντρώνονταν γύρω από τον άξονα που ορίζουν παραθαλάσσιες πόλεις: Οδησσός, Κωνσταντινούπολη, Αθήνα, Σμύρνη, Αλεξάνδρεια. Στο νέο ελληνικό κράτος κατοικούν λιγότεροι Έλληνες από αυτούς που κατοικούν έξω από τα σύνορά του. Οι εκτός του ελληνικού κράτους κατοικούντες τότε Έλληνες συγκροτούσαν αυτό που σήμερα ονομάζεται Καθ’ ημάς Ανατολή. Δηλαδή αποτελούσαν τη μορφή εκείνη της Ανατολής που εκφράζεται ελληνικά και που κατοικείται και από ελληνικούς πληθυσμούς. Οι ελληνικοί πληθυσμοί της Καθ’ ημάς Ανατολής διέθεταν υψηλό φρόνημα και ζηλευτό μορφωτικό επίπεδο, τόσο ώστε να συγκροτούν το κύριο τμήμα της αστικής τάξης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.  Η οικονομική και η πολιτισμική ισχύς τους τους εξασφάλιζε επιρροή πολύ μεγαλύτερη από αυτή που αντιστοιχούσε στους αριθμούς τους. Στην πραγματικότητα αυτή ανταποκρίνεται και η κεντρική ιδεολογία του Νέου Ελληνικού Κράτους, η Μεγάλη Ιδέα, που γεννήθηκε στην Πύλη του Ρωμανού την αυγή της 29ης Μαΐου του 1453. Είναι ιδεολογία αλυτρωτική και απελευθερωτική, αλλά μαζί όμως και ιδεολογία πολιτισμική. Πρόκειται για μία μορφή οικουμενισμού, την οποία θα καταστρέψει η διαδικασία ολοκλήρωσής της. Γιατί το 1922, που είναι απελευθερωτικός αγώνας συνέχεια των Βαλκανικών Πολέμων δεν σημαίνει μόνο την αποτυχία της διαδικασίας ολοκλήρωσης που αρχίζει το 1821 και συνεχίζεται επιτυχώς το 1912, αλλά και την καταστροφή του έξω των συνόρων Ελληνισμού και τη συγκέντρωση του συνόλου σχεδόν των Ελλήνων στα όρια του εθνικού τους κράτους. Έγινε τότε βίαιη μεταφορά του κέντρου βάρους του Ελληνισμού, που από την ελληνιστική εποχή βρισκόταν στη Προποντίδα, στην αρχαία κοιτίδα του στη Νότιο Ελλάδα.   Η ιδέα του κρατικοποιημένου έθνους, που δρομολόγησε ο Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός, πήρε κατά τον 20ο αιώνα απόλυτες μορφές στα Βαλκάνια και την Ανατολή και οδήγησε στη δημιουργία εθνικών κρατών και σε μετακινήσεις πληθυσμών σε κολοσσιαία κλίμακα.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν επίσης οι Βαλκανικοί Πόλεμοι ως συλλογικό κατόρθωμα κατά το οποίο παραμερίζονται οι μόνιμες διαιρέσεις και διχασμοί των Ελλήνων και οι ίδιοι αποδεικνύουν έμπρακτα τις αρετές τους. Γι’ αυτό η επέτειος αυτή αξίζει μεγαλύτερη προσοχή και μπορεί να αποτελέσει την αφορμή για ανάμνηση, περισυλλογή και φρονηματισμό.

Αναπόφευκτες πληθυσμιακές μετακινήσεις

Έχει διαπιστωθεί ότι οι πληθυσμοί στις βιομηχανικές χώρες της Ευρώπης, της Βόρειας Αμερικής και της Βορειοανατολικής Ασίας βρίσκονται σε μια διαδικασία συνεχούς και αμετάκλητης γήρανσης. Αντιθέτως, οι πληθυσμοί των αναπτυσσόμενων χωρών της Αφρικής, της Λατινικής Αμερικής, της Μέσης Ανατολής και της Νοτιοανατολικής Ασίας διαθέτουν και θα συνεχίσουν να διαθέτουν νεανικό πληθυσμό. Αρκεί να σημειωθεί ότι στις χώρες αυτές με τον νεανικό πληθυσμό, ζει το 90% των παιδιών κάτω των 15 ετών του παγκόσμιου πληθυσμού. Ή για να το πούμε αλλιώς: οι χώρες με τον νεανικό πληθυσμό θα συνεισφέρουν τα επόμενα χρόνια κοντά στο 80% της παγκόσμιας αύξησης πληθυσμού.

Η προσφορά εργασίας στις χώρες με τον νεανικό πληθυσμό είναι περιορισμένη και θα περιορισθεί ακόμη περισσότερο στο άμεσο μέλλον. Οι άνεργοι νέοι των χωρών αυτών θα έλκονται όλο και περισσότερο από τις βιομηχανικές χώρες, στις οποίες η έλλειψη εργατικών χεριών θα είναι, λόγω της γήρανσης του πληθυσμού, όλο και πιο έντονη.

Ιδιαίτερα έντονα θα είναι τα δημογραφικά αυτά φαινόμενα στις μουσουλμανικές χώρες, όπου η δημογραφική κατάσταση φαίνεται να είναι δραματική. Αρκεί να αναφέρουμε ότι το 1950 το Μπανγκλαντές, η Αίγυπτος, η Ινδονησία, η Νιγηρία, το Πακιστάν και η Τουρκία άθροιζαν ένα συνολικό πληθυσμό γύρω στα 240 εκατομμύρια. Το 2009 οι ίδιες χώρες έφθασαν να κατοικούνται από όχι λιγότερους από 900 εκατομμύρια άτομα. Πρόκειται για πληθυσμιακή έκρηξη που θα συνεχισθεί. 

Την πληθυσμιακή έκρηξη συνοδεύει από κοντά η ανεξέλεγκτη επέκταση των πόλεων που αναπτύσσονται ραγδαία και με πρωτοφανείς ρυθμούς. Ήδη το έτος 2010 υπήρξε το πρώτο στην ιστορία κατά το οποίο οι κατοικούντες σε πόλεις ανά τον κόσμο ήταν περισσότεροι από αυτούς που κατοικούν σε χωριά. Έτσι, ενώ το 1950 μόνο το 30% του παγκόσμιου πληθυσμού κατοικούσε σε πόλεις, σήμερα το ποσοστό αυτό είναι 50% και μετά από 30 χρόνια θα πλησιάζει το 70%. Οι αχανείς πόλεις που αριθμούν πάνω από 10 εκατομμύρια κατοίκους δεν μετρώνται πια στα δάκτυλα του ενός χεριού. Οι πόλεις με πληθυσμό άνω του εκατομμυρίου πολλαπλασιάζονται, μόνο η Κίνα έχει σήμερα πάνω από 120 τέτοιες πόλεις.

Η κατάσταση αυτή απαιτεί ριζικά μέτρα, όπως κρατική προσπάθεια για περιορισμό της γονιμότητας του πληθυσμού, αγροτικές μεταρρυθμίσεις και τεράστια αύξηση του διεθνούς εμπορίου, ώστε να επιτευχθεί η διάδοση τεχνολογιών και να αυξηθούν τα έσοδα των προβληματικών πληθυσμών. Η μετανάστευση αποτελεί βέβαια αποτελεσματική εκτόνωση των πληθυσμιακών πιέσεων. Ωστόσο, η ισορροπία και η σταθερότητα των χωρών υποδοχής απαιτεί οργανωμένη μετακίνηση των πληθυσμών, κάτι που δύσκολα επιτυγχάνεται σε συνθήκες έλλειψης ισορροπίας. Μια μορφή μετανάστευσης είναι και η μετακίνηση γεροντικού αντιστρόφως προς τις χώρες με νεανικό πληθυσμό. Η πρακτική αυτή απαιτεί σημαντικές επενδύσεις, οι αναπτυσσόμενες χώρες πρέπει να εξασφαλίσουν συνθήκες κατοικίας και περίθαλψης με τη βοήθεια των αναπτυγμένων χωρών.

Στα χρόνια που έρχονται οι γηράσκοντες πληθυσμοί  των βιομηχανικών χωρών θα μπορούν να αποδώσουν στις οικονομίες τους όλο και λιγότερους εργαζόμενους και καταναλωτές, ενώ το μεγαλύτερο τμήμα της οικονομικής ανάπτυξης θα καταναλώνεται για την περίθαλψη του μη παραγωγικού γηράσκοντος πληθυσμού. Η μετακίνηση εργαζομένων προς τις βιομηχανικές χώρες θα είναι αναπόφευκτη και αναγκαία. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι είναι δυνατόν μια τέτοια μετακίνηση να γίνει οργανωμένα και συστηματικά. Το πιθανότερο είναι ότι οι βιομηχανικές χώρες θα βρεθούν πολύ σύντομα σε μια κατάσταση πολιορκίας από τεράστιες μάζες απελπισμένων. Η κατάσταση αυτή έχει ήδη αρχίσει να γίνεται πραγματικότητα που μάλιστα έχουμε την ατυχία να τη βιώνουμε στη χώρα μας. Ποιοί είναι οι αποδεκτοί τρόποι για να αντιμετωπίσουμε πρακτικά αυτό το πρόβλημα; 

Ιδιωτική πρωτοβουλία στο διάστημα

        Κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί τον Δεκέμβριο του 1972 ότι με την αποστολή Apollo 17 όχι μόνο τέλειωνε το πρόγραμμα Apollo, αλλά και ότι για τα επόμενα 40 χρόνια κανείς δεν θα επιχειρούσε να εγκαταλείψει τη γήινη περιφέρεια για να βρεθεί στο ανοικτό διάστημα, όπως οι λεγόμενοι αστροναύτες, που με το πρόγραμμα Apollo πάτησαν την επιφάνεια της Σελήνης. Όλα αυτά τα χρόνια περισσότερα από 450 άτομα βρέθηκαν στα όρια του διαστήματος, μερικές εκατοντάδες χιλιόμετρα πάνω από την επιφάνεια του πλανήτη Γη. Εμμέσως, η παρατήρηση αυτή δηλώνει και την αποτυχία του προγράμματος Apollo, που τη δεκαετία του 1960 έλαβε φαραωνικές διαστάσεις, για να καταλήξει να εμπλουτίσει τα μουσεία Φυσικής Ιστορίας ανά τον κόσμο με λίγα κιλά πέτρας από τη Σελήνη. Τη θριαμβευτική προσσελήνωση των συσκευών του προγράμματος Apollo στη Σελήνη δεν ακολούθησε καμία επική προσπάθεια κατάκτησης των πλανητών και του διαστήματος, αλλά δραστική περικοπή των σχετικών κονδυλίων, η κατασπατάληση των οποίων απείλησε να οδηγήσει τις ΗΠΑ σε χρεοκοπία.

        Αυτό ήταν το επιστέγασμα του διαστημικού ανταγωνισμού κατά τον Ψυχρό Πόλεμο. Ο Ψυχρός Πόλεμος στο διάστημα άρχισε με την ιδεοληπτική προσπάθεια της τότε ΕΣΣΔ να επεκτείνει την παρουσία του ανθρώπου σε διαστημικούς χώρους για να προκαλέσει την απάντηση που επεφύλαξαν οι ΗΠΑ. Ο διαστημικός αυτός ανταγωνισμός ήταν ένας από τους παράγοντες που οδήγησε σε εξάντληση των δύο αντιπάλων, με την ΕΣΣΔ να εγκαταλείπει τον αγώνα και να καταρρέει.

        Το κύριο πρόβλημα για τις ΗΠΑ κατά τον ανταγωνισμό με την ΕΣΣΔ στο διάστημα επικεντρώθηκε στο ότι το πρόγραμμα Apollo απορροφούσε το 3,45% του ομοσπονδιακού προϋπολογισμού τους, για να περιοριστεί μετά σε ένα ταπεινό 0,5% προς μεγάλη απογοήτευση της ΝΑΣΑ. Η περικοπή των διαστημικών δαπανών των ΗΠΑ βασίστηκε στην επινόηση του διαστημικού οχήματος, που οι ιθύνοντες της ΝΑΣΑ πρότειναν ως εμπορική εναλλαγή, που θα κάλυπτε πλήθος από ανάγκες, αφού κατά τους υπολογισμούς τους θα πραγματοποιούσε όχι λιγότερες από 50 εκτοξεύσεις ετησίως περιορίζοντας το κόστος τους σε εκατομμύρια δολλάρια από τα δισεκατομμύρια που κόστιζαν τα μέχρι τότε προγράμματα. Ωστόσο η εμπορική επιτυχία του διαστημικού οχήματος δεν ήρθε ποτέ, παρά την τεχνική επιτυχία του. Οι θρυλούμενες εμπορικές εφαρμογές δεν πραγματοποιήθηκαν, παρά τη θερμή υποστήριξη της ιδέας από την ΝΑΣΑ και παρά τη θετική ανταπόκριση των ψηφοφόρων. Η ΝΑΣΑ είχε τότε καταλήξει να μεταμορφωθεί σε ομάδα πίεσης και να εκφράζει εκτός από τα συμφέροντα πολλών επιστημόνων και τεχνοκρατών και την επιθυμία του στρατιωτικού και βιομηχανικού κατεστημένου των ΗΠΑ για πανάκριβα και περίπλοκα τεχνολογικά έργα.

        Μία αναζωπύρωση του θέματος έλαβε χώρα κατά την προεδρία του George Bush, όταν η ΝΑΣΑ κατόρθωσε να αποσπάσει την απόφαση για το πρόγραμμα Constellation για επιστροφή στη Σελήνη. Το πρόγραμμα αυτό θα το ακολουθούσε η εγκατάσταση μιας μόνιμης βάσης στη Σελήνη για να μελετούνται κατάλληλα οι κοσμικές ακτινοβολίες και να συλλαμβάνονται ευκολότερα τα σωματίδια των ακτινοβολιών, αλλά και για να παρατηρούνται άγρυπνα οι περιπλανώμενοι αστεροειδείς που, σύμφωνα με το φαντασιακό των ΗΠΑ, μας απειλούν μόνιμα με σύγκρουση και ολοκαύτωμα. Το πρόγραμμα αυτό ακυρώθηκε από τον πρόεδρο Οbama μετά την εκδήλωση της οικονομικής κρίσης.

        Η ΝΑΣΑ δεν εγκατέλειψε τις ελπίδες της και δεν έχασε την ορμή και το θάρρος της. Μετά το πρόγραμμα Αpollo η ΝΑΣΑ είχε, με ρομποτικά συστήματα, φροντίσει να μη μείνει απροετοίμαστη για τις ενδεχόμενες εξερευνήσεις, ενώ καλλιέργησε συστηματικά την αντίληψη του συνόρου του διαστήματος, όπως και την αντίληψη της ιστορικής ανάγκης για επέκταση στο διάστημα πέρα από το ηλιακό σύστημα. Πρόσφατα εμφανίστηκαν και πάλι τα μεγαλεπήβολα και εξωφρενικά σχέδια για την επανδρωμένη αποστολή στον Άρη, που θα χρειασθεί ταξίδι αρκετών χρόνων στο ανοικτό διάστημα. Όμως, το κλειδί για την συνέχιση των διαστημικών ερευνών είναι και παραμένει το οικονομικό κόστος. Το κόστος κάθε διαστημικής δραστηριότητας δεν είναι ανάλογο προς την απόσταση που διανύεται, αλλά ανάλογο προς την ισχύ την απαιτούμενη για την έξοδο από το πεδίο βαρύτητας της Γης. Η ΝΑΣΑ φαίνεται σήμερα ανίκανη να αποστείλει φορτία και ανθρώπους στο διάστημα με κάποιο οικονομικό τρόπο, ώστε η αμερικανική κυβέρνηση να προσανατολίζεται στη χρήση ιδιωτικών επιχειρήσεων. Μάλιστα αυτή την εποχή η ΝΑΣΑ χρησιμοποιεί τον ρωσικό πύραυλο Soyuz που εκτοξεύεται από το πεδίο Baikonur στο Καζακστάν. Η αδυναμία της ΝΑΣΑ ανοίγει μια πολλά υποσχόμενη αγορά για την ιδιωτική πρωτοβουλία.

        Τώρα, λοιπόν, εμφανίζονται ενδείξεις ότι κυοφορείται νέος ανταγωνισμός στο διάστημα, αυτή τη φορά μεταξύ ιδιωτικών εταιρειών που αναζητούν κέρδη, αλλά και μεταξύ των  κυβερνήσεων μεγάλων χωρών που αναζητούν κύρος και θέλουν να διαφημιστούν. Η ΝΑΣΑ δεν είναι ο μόνος παίκτης στην αρένα της κατάκτησης του διαστήματος. Η Κίνα, που διαθέτει ήδη έναν αστροναύτη σχεδιάζει να κατασκευάσει τον δικό της διαστημικό σταθμό και αφού αποστείλει τα απαραίτητα ρομποτικά συστήματα στην επιφάνεια της Σελήνης, να στείλει το έτος 2020 και αστροναύτες εκεί. Η Ινδία έχει επίσης αποστείλει εξερευνητικό σύστημα στη Σελήνη, ενώ ξοδεύει σεβαστά ποσά για την ανάπτυξη δραστηριοτήτων στο διάστημα που περιλαμβάνουν επανδρωμένα συστήματα.

        Έτσι έχει στηθεί το πλαίσιο που υποστηρίζει την ιδέα ότι το διάστημα είναι έτοιμο για να κατακτηθεί από την ιδιωτική πρωτοβουλία. Ήδη έχουν συσταθεί οι απαραίτητες εταιρείες που ήδη κατασκευάζουν πειραματικά συστήματα και πρωτόλεια διαστημικών συστημάτων. Η ιδέα είναι ότι είναι απαραίτητο να συγκεντρωθούν οι εξοπλισμοί και οι τεχνικές κατασκευές με μικρό κόστος στο διάστημα σε τροχιά γύρω από τη Γη, για να τις ακολουθήσουν μετά οι άνθρωποι που θα τις επανδρώσουν. «Η βιομηχανία του διαστήματος είναι κατά βάση σήμερα εμπορικής φύσης, ...οι κυβερνήσεις γίνονται πια πελάτες των ιδιωτικών εταιρειών...» δηλώνουν οι νέοι ιεροφάντες της διαστημικής περιπέτειας.

        Μια από τις πιο χαρακτηριστικές προσπάθειες για την κατάκτηση του διαστήματος από την ιδιωτική πρωτοβουλία είναι αυτή που εδρεύει στη νήσο Μan για να συνδυάσει την τεχνολογία με την προστασία ενός φορολογικού παραδείσου. Η παράδοξη κρατική οντότητα της νήσου του Man, που είναι μεν βρετανικό έδαφος, αλλά έχει και πληθώρα δικαιωμάτων, της επιτρέπει να φιλοξενεί δραστηριότητες που κανονικά φορολογούνται αλλά και να παρέχει υπηρεσίες χωρίς χρέωση. Εκεί οι πρωτοπόροι της διαστημικής επιχειρηματικότητας επωφελούνται μη πληρώνοντας φόρους και τέλη. Οι ίδιοι, πιστεύουν ότι μπορούν να πραγματοποιήσουν κέρδη, όχι μόνο κατασκευάζοντας και θέτοντας δορυφόρους και παραγωγικές μηχανές σε τροχιά, αλλά και με την ανάπτυξη του τουρισμού του διαστήματος και των πειραμάτων και της παραγωγής αγαθών σε περιβάλλον μηδενικής βαρύτητας.

        Ανάλογη είναι η δραστηριότητα του γνωστού επιχειρηματία της Virgin Airline, Richard Branson ο οποίος δηλώνει ότι με την εταιρεία Virgin Galactic δημιουργεί μια εντελώς καινούργια ανθρώπινη δραστηριότητα: το διαστημικό ταξίδι ή τον διαστημικό τουρισμό. Το διαστημικό όχημα, που η εταιρεία του Branson κατασκευάζει, θα είναι ικανό να πραγματοποιήσει σύντομες εισόδους σε περιοχές του διαστήματος όπου οι επιβάτες θα απολαμβάνουν τις εμπειρίες της έλλειψης βαρύτητας. Θα παρέχεται δηλαδή έναντι σεβαστού τιμήματος η δυνατότητα εμπειριών που οι συνήθεις θνητοί δεν έχουν την ελπίδα να δοκιμάσουν. Αλλά και το διαστημικό όχημα που σχεδιάζει ο Branson, θα οδηγήσει κατά τα λεγόμενά του σε άνθηση των αερομεταφορών με αποτέλεσμα πτήσεις από τη Νέα Υόρκη στο Τόκυο να μην απαιτούν πάνω από δύο ώρες.

        Μία ακόμη ανάλογη προσπάθεια, που ήδη πραγματοποιεί διαστημικά προγράμματα, είναι αυτή του ιδιοκτήτη της PayPal, Elon Musk που ίδρυσε την εταιρεία SpaceX και που βασίζεται στον υπάρχοντα διεθνή διαστημικό σταθμό. Ήδη ένα όχημα κατασκευής αυτής της εταιρείας προσδέθηκε επιτυχώς στον διαστημικό σταθμό στα πλαίσια ενός συμβολαίου  ύψους 1,6 δις $ για την αποστολή εφοδίων στον διαστημικό σταθμό. Αποκαλυπτική είναι η σύγκριση του κόστους μιας αποστολής εφοδίων στο διαστημικό σταθμό: η ΝΑΣΑ χρειάζεται ποσόν 300 εκατομμυρίων και ενός δις $, ενώ ο πύραυλος Falcon 9 της SpaceX μόνο 60 εκατομμύρια. Η SpaceX απασχολεί κατά τα λεγόμενά της 1.800 υπαλλήλους και έχει υπογράψει συμβόλαια για 40 εκτοξεύσεις. Μετά από αυτά ο κ. Musk δηλώνει ενθουσιασμένος ότι η εταιρεία του θα θέσει σε τροχιά κάθε είδους και βάρους διαστημικούς δορυφόρους και θα πραγματοποιήσει κάθε είδους μεταφορά στο διάστημα για φορτία ή για αστροναύτες. Ο ίδιος δηλώνει ότι η εταιρεία του θα επιτύχει να αναπτύξει ένα σύστημα διαστημικών μεταφορών που θα οδηγήσει την ανθρωπότητα να γίνει κάτοικος πολλών πλανητών. Κατά την άποψη της επιχείρησης αυτής θα πρέπει ο εξοπλισμός ο απαραίτητος για τον διαστημικό τουρισμό και την παραγωγή αγαθών στο διάστημα να αποσταλεί σε τροχιά πέριξ της Γης, προτού αρχίσουν να στέλνονται εκεί οι τουρίστες του διαστήματος και προτού πραγματοποιηθούν τα μεγαλοεπίβολα σχέδιά της.

        Τέλος, θα πρέπει να αναφερθεί ότι οι μελλοντικοί τουρίστες του διαστήματος συνωθούνται ήδη στα γραφεία των διαστημικών επιχειρήσεων για να πάρουν σειρά στις λίστες αναμονής. Αν λάβουμε υπόψη ότι κάθε διαστημικό όχημα, εκτός από τους δύο χειριστές του, έχει και τέσσερις θέσεις μόνο για τουρίστες, οι λίστες θα πρέπει να εκκρεμούν για καιρό. Όσο για το κόστος είναι περίπου 200.000 δολλάρια για κάθε ταξίδι, ποσό που είναι μόνο το διπλάσιο από αυτό που απαιτείται για να σκαρφαλώσει κανείς στην κορυφή του Έβερεστ ή για να έχει το προνόμιο να κυνηγήσει έναν ελέφαντα ή ένα λεοντάρι στα πάρκα της πάμπτωχης Τανζανίας.

Χάνονται τα πλεονεκτήματα της Δύσης.

Πέρα από την αντιμετώπιση της οικονομικής και δημοσιονομικής κρίσης οι κυβερνήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των ΗΠΑ θα πρέπει να μελετήσουν την αναδιάταξη των πολιτικών τους των σχετικών με την εκπαίδευση και το ρόλο του κράτους στην οικονομία.

Σ’ ένα πιο  προχωρημένο στάδιο, θα πρέπει να μελετηθούν και να αξιολογηθούν οι επιπτώσεις της κατάργησης του προστατευτισμού  και της παγκοσμιοποίησης. Ακόμη θα πρέπει να εξεταστεί η έννοια της ανάπτυξης και να συνδεθεί με τα ισχύοντα δεδομένα.

Σήμερα, ενώ συμπληρώνονται  40 χρόνια από  την επίσκεψη των Νίξον-Κίσσιγκερ στο Πεκίνο  το 1972, βρισκόμαστε σε μία κατάσταση στην οποία η παγκόσμια μεταποιητική δραστηριότητα φαίνεται να συγκεντρώνεται στην Ασία. Παράλληλα, πλούτος και τεράστιοι πόροι μεταφέρονται στην ασιατική ακτή του Ειρηνικού με αποτέλεσμα η ανάπτυξη να περιορίζεται μόνο σε ορισμένες χώρες εκτός της Δύσης. Αυτό σημαίνει την ενδεχόμενη ανατροπή των οικολογικών δεδομένων, αλλά και την ανατροπή της ισορροπίας δυνάμεων, τουλάχιστον όσο αυτή περιορίζεται στην οικονομική σφαίρα.

Το κύριο διακύβευμα  όμως βρίσκεται στο μέλλον. Η Ασία σήμερα εκπαιδεύει περισσότερους επιστήμονες και μηχανικούς από όσους εκπαιδεύουν η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι ΗΠΑ μαζί. Ήδη, φέτος λέγεται ότι θα χορηγηθούν περισσότερες ευρεσιτεχνίες στη Κίνα, παρά σε οποιαδήποτε άλλη χώρα. Δεν είναι απίθανο σε λίγα χρόνια η Δύση να απολέσει συνολικά το πλεονέκτημά της  για πρωτοποριακή επινόηση και έλεγχο σε κρίσιμους κλάδους.

Οι δυτικοί Ευρωπαίοι και οι Αμερικανοί εργαζόμενοι θα βρεθούν μπροστά σε εκπλήξεις. Κατά  τα προηγούμενα χρόνια υπήρχε η βεβαιότητα ότι οι δυτικές κοινωνίες και οι κυβερνήσεις τους θα μπορούσαν να εξασφαλίζουν εσαεί σταθερή εργασία και να εγγυώνται  βελτίωση της καταναλωτικής δύναμης των εργαζομένων χρόνο με το χρόνο. Υπήρχε επίσης η σιγουριά των επιδοτήσεων και της δυνατότητας που παρείχαν οι δυτικές κυβερνήσεις  για μόρφωση και εκπαίδευση, που θα βελτίωναν συνεχώς τις αποδοχές των εργαζομένων. Είχε εδραιωθεί έτσι η ασυναίσθητη πεποίθηση του συνεχώς βελτιούμενου επιπέδου ζωής.

Δυστυχώς, η μεγάλη κρίση που άρχισε το 2008 αποκάλυψε πλέον μια πραγματικότητα που φαίνεται ζοφερή. Όπως δείχνουν τα στατιστικά στοιχεία, η πλειονότητα των εργαζομένων διαθέτει πλέον μία παρακμάζουσα αγοραστική δύναμη. Σε πολλές χώρες της Δύσης τα εισοδήματα των εργαζομένων είναι καθηλωμένα για αρκετά χρόνια. Στις ΗΠΑ, μάλιστα, τα εισοδήματα του μέσου εργαζόμενου με πανεπιστημιακό δίπλωμα έχουν καθηλωθεί εδώ και 30 χρόνια. Παρά τη σχετική επιτυχία της χώρας μας, σε πολλές χώρες της Δύσης  η εκπαίδευση και η άνοδος του μορφωτικού επιπέδου δεν οδήγησαν σε κοινωνική ισότητα και κινητικότητα, ώστε να δικαιολογηθούν οι υποσχέσεις για καθολική και ίση ευκαιρία βελτίωσης.

Η εμπιστοσύνη στην εκπαιδευμένη και ειδικευμένη εργατική δύναμη, η οποία είναι αρκετή  για να δημιουργήσει ανάπτυξη και να αντιμετωπίσει τον ανταγωνισμό, κλονίζεται. Η εργατική δύναμη μπορεί να μεταναστεύσει όπως συμβαίνει συστηματικά εδώ και χρόνια με τους ανειδίκευτους εργάτες. Όπως  οι ανειδίκευτοι εργάτες έγιναν ανταλλάξιμοι μεταφερόμενοι από χώρα σε χώρα,  έτσι και οι ειδικευμένοι θα γίνουν μεταφερόμενοι εργαζόμενοι  στον κόσμο των νέων τεχνολογιών.

Η Δύση θα στερηθεί τα εργοστάσιά της μαζί με τους ειδικευμένους εργαζόμενους που είναι μοναδικοί στον κόσμο. ΄Εχει λοιπόν μέλλον η παγκοσμιοποίηση, τώρα που γυρνά σαν μπούμερανκ και χτυπά τους επινοητές της;

Μπροστά στη βεβαιότητα της μόνιμης παρακμής του επιπέδου ζωής, ανάλογου περιορισμού της κατανάλωσης και την απαξίωση του πλεονεκτήματος της εκπαίδευσης και της ειδίκευσης, οι εργαζόμενοι της Δύσης θα αντιδράσουν. Με ποια πολιτικά μέσα και με ποιες μορφές θα γίνει αυτό  δεν φαίνεται ακόμη  να έχει μορφοποιηθεί. Ίσως η παγκοσμιοποίηση σταματά εδώ.

" Κατάκτηση 1453 "

Αυτός είναι ο τίτλος κινηματογραφικής υπερπαραγωγής που προβάλλεται στους κινηματογράφους της Τουρκίας με τεράστια επιτυχία. Όλοι οι συντελεστές της υπερπαραγωγής είναι τουρκικοί, όπως και η χρηματοδότηση.

Φαίνεται ότι τίποτε δεν είναι τόσο δημοφιλές στην Τουρκία όσο είναι ο εθνικισμός, παρατηρεί η Guardian Weekly. Πράγματι, το φιλμ συγκεντρώνει τεράστιες ουρές επίδοξων θεατών και έχει ήδη μετά από λίγους μήνες προβολής πραγματοποιήσει κέρδη που ανέρχονται στο τριπλάσιο της δαπάνης που καταβλήθηκε.  Η γοητεία που ασκεί το θέμα γεμίζει πατριωτική υπερηφάνεια, όχι μόνο τους ίδιους τους Τούρκους, αλλά και άλλους, όπως αυτοί που γεμίζουν τα πούλμαν που από την Ελληνική Θράκη ξεκινούν για την Αδριανούπολη, όπου θα μπορέσουν να παρακολουθήσουν την προβολή της «Κατάκτησης 1453».

Το ίδιο το φιλμ αφορά βέβαια την εξιστόρηση της πολιορκίας και της κατάληψης της Κωνσταντινούπολης τον Απρίλιο και το Μάιο του αποκαλυπτικού έτους 1453. Η παρουσίαση και η εξιστόρηση γίνονται με τη γνωστή από δεκαετίες χολλυγουντιανή συνταγή, όπως την ανέπτυξαν οι αμερικανοί σκηνοθέτες Griffith και DeMille: Μεγάλα ντεκόρ, πολυπληθείς σκηνές, έντονος συναισθηματισμός, ανάδειξη και στήριξη σε στερεότυπα. Στην περίπτωση της «Κατάκτησης 1453» έχουμε και άφθονη δράση με πολλή βία. Εκείνο όμως που είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι η ιδεολογική κατεύθυνση του φιλμ που θέλει να βεβαιώσει το  μεγαλείο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπως και το ότι η αναδυόμενη και γιγαντούμενη Τουρκία έχει ακόμη φιλοδοξίες παγκόσμιας κυριαρχίας. Παράλληλα δίνεται μια μάλλον αυθαίρετη εικόνα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας: Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος εμφανίζεται ως ηδονιστής παρακμίας, ο Πάπας ως ένθερμος υποστηρικτής των Βυζαντινών, η ίδια η Κωνσταντινούπολη ως πλούσια και ευημερούσα, τα βυζαντινά στρατεύματα ως πολυπληθή και κατάφρακτα.

Σύμφωνα με την μεγάλης κυκλοφορίας εφημερίδα Zaman, που εκφράζει τις απόψεις του θρησκευτικού ακτιβιστή Fatullah Gullen, «οι Τούρκοι αισθάνονται και πάλι την αυτοκρατορική πνοή». Πράγματι, μετά από μία δεκαετία ασυγκράτητης οικονομικής ανάπτυξης, αλλά και επιτυχούς ισλαμικής διακυβέρνησης, οι Τούρκοι στρέφονται προς τους Οθωμανούς προγόνους τους και αναβιώνουν τις συνήθειες και την αισθητική τους. Στο φιλμ καταδεικνύεται σαφώς η οθωμανική αντίληψη για την «απελευθέρωση» της Κωνσταντινούπολης, που δεν συναντάται μόνο στην τουρκική και την παντουρκική εθνικιστική ιδεολογία, αλλά και αποτελεί παλαιά ισλαμική δοξασία. Ακόμη και σήμερα διαβάζουμε γνώμες όπως : «Η Κωνσταντινούπολη που βρίσκεται αλαζονικά στο δρόμο των Μουσουλμάνων για πολλούς αιώνες, απελευθερώθηκε και οι πύλες της Ευρώπης άνοιξαν στο κάλεσμα του Ισλάμ. Την απελευθέρωση της Κωνσταντινούπολης θα ακολουθήσει η απελευθέρωση της Ρώμης...».

Εμείς πιστεύουμε ότι η κατακτητική ορμή συνιστά θεμελιώδες πολιτισμικό χαρακτηριστικό στοιχείο των Τούρκων, αλλά και στοιχείο συμφυές με την ισλαμική θρησκεία. Αλλά και το Ισλάμ αντιλαμβάνεται την οικουμένη να διαιρείται σε δύο τμήματα, το νταρ αλ-Ισλάμ που ορίζεται από την ισλαμική σαρία και το νταρ αλ-χάρμπ, που βρίσκεται έξω από το νταρ αλ-Ισλάμ και είναι ο κόσμος των απίστων. Το νταρ αλ-Ισλάμ θα επεκταθεί για να συμπεριλάβει το νταρ αλ-χάρμπ. Η αντίληψη για την «απελευθέρωση» της Κωνσταντινούπολης είναι τυπική αυτών των ψυχισμών. Οι θεολόγοι του Ισλάμ μάλιστα, φρόντισαν να προσθέσουν μία χαντίθ (γραπτή παράδοση) στο Κοράνι στην οποία ο Προφήτης Μωάμεθ δηλώνει : «η Κωνσταντινούπολη θα κατακτηθεί. Θαυμαστός θα είναι ο ηγέτης που θα την κατακτήσει και ευλογημένοι θα είναι οι πολεμιστές του", (Ibn Hanbal, Musnad, 4, 435). Η τουρκική κατακτητική ορμή συμπληρώνει τις αντιλήψεις αυτές. Οι Τούρκοι είναι υπερήφανοι για την κατάκτηση - «απελευθέρωση» της Κωνσταντινούπολης. Τα μεγάλα μνημεία της βυζαντινής οικουμενικής πρωτεύουσας θεωρούνται πλέον ως μνημεία της δόξας του Ισλάμ και της τουρκικής ανδρείας. Η Αγία Σοφία θεωρείται ως ιερό μουσουλμανικό τέμενος, ως να μην εκφράζει μία άλλη πολιτισμική και θρησκευτική αντίληψη. Στο σωζόμενο καθολικό της Μονής του Παντοκράτορα υπάρχει εντοιχισμένη μαρμάρινη πλάκα με την πιο πάνω αναφερόμενη προφητεία του Προφήτη Μωάμεθ. Η ιστορία της μεγάλης Μονής του Παντοκράτορα και η σημασία της για την αντίληψη και την ίδρυση των νοσοκομείων δεν αναφέρονται και είναι άγνωστες.

Βέβαια η ιδεολογία του φιλμ εκφράζει πιστά την ιδεολογία του κυβερνώντος κόμματος. Ο Πρωθυπουργός Ρετσέπ Ταγίπ Ερντογάν δήλωσε, προφανώς ικανοποιημένος ,ότι το φιλμ αυτό «διαπαιδαγωγεί μια αφοσιωμένη γενιά που θα αγκαλιάσει τις ιστορικές μας αξίες». Πολλοί μάλιστα από το κόμμα του συνιστούν την προβολή του φιλμ στα σχολεία σαν αντίδοτο στην επιρροή του Χόλλυγουντ, που κατ΄ αυτούς διαδίδει την «αντίληψη των Σταυροφόρων».

Και ενώ τα πλήθη πολιορκούν τα ταμεία των κινηματογράφων, οι δημοσιογράφοι της κεμαλικής ορθοδοξίας έσπευσαν να αντιδράσουν. Ακούστηκαν απόψεις όπως ότι «το φιλμ καλλιεργεί έναν ακραίο εθνικισμό που βασίζεται στα τουρκικά στερεότυπα για τους γειτονικούς χριστιανικούς λαούς» ή ότι «ως Τούρκοι υπενθυμίζουμε στον κόσμο ότι η μεγαλύτερη πόλη μας κάποτε ανήκε σε άλλο έθνος και κατελήφθη από μας με το ξίφος. Θα μπορούσαν να γιορτάζουν οι Εγγλέζοι την κατάκτηση του Λονδίνου και να πανηγυρίζουν οι Γερμανοί την κατάκτηση του Βερολίνου;».   Άλλος κριτικός δεν δίστασε να γράψει ότι το φιλμ «είναι μια δεξαμενή υποκρισίας που αναπληρώνεται με τη  γενική παράνοια του να βλέπουμε τον κόσμο ως αναξιόπιστο και αφιλόξενο... για να ενισχύσουμε τις αυταπάτες μας για ανωτερότητα». Ένας κριτικός που δέχθηκε απειλές κατά της ζωής του έγραψε:  «έτσι που πάμε θα συνεχίσουμε με φιλμ για την εισβολή στην  Κύπρο και τη γενοκτονία των Αρμενίων;». Αλλά υπάρχουν και οι πιο μετριοπαθείς:  «είναι φυσικό να προσβλέπουμε και πάλι προς την οθωμανική κληρονομιά μας, αφού αυτή παραμελήθηκε από τον Ατατούρκ και τους υποστηρικτές του», έγραψε γνωστός κριτικός, για να συμπληρώσει ο ίδιος «είναι καιρός να κοιτάξουμε την Αυτοκρατορία με ένα πιο αντικειμενικό τρόπο. Ήταν ένας μεγάλος πολιτισμός. Γιατί να την κατηγορούμε; Είχε τα καλά της και τα κακά της», «η ιστορία που διδάσκεται στα τουρκικά σχολεία είναι εθνικιστική. Στα σχολεία μας είπαν ότι οι Οθωμανοί κατάκτησαν τον μισό κόσμο, αλλά ξαφνικά χωρίς εξήγηση έγιναν κακοί. Μας είπαν ότι ο Σουλτάνος συνωμοτούσε με τους Άγγλους. Ευτυχώς ο Ατατούρκ μας έσωσε.»

Η τελική σκηνή του φιλμ παρουσιάζει με έντονο συναισθηματισμό την αντίφαση της βίας που κατακτά και καταστρέφει με την υποτιθέμενη καλοσύνη: Ο Μωάμεθ ο Β’  εισέρχεται στην Αγία Σοφία κρατώντας ένα παιδί στην αγκαλιά του και διακηρύσσει: «Μην ανησυχείς λαέ της Κωνσταντινούπολης, μπορείς να λατρεύεις το Θεό σου όπου κι αν βρίσκεσαι...»  

Απ΄ ό,τι φαίνεται η εμπορική επιτυχία του φιλμ θα μας πλουτίσει και με άλλα έπη. Ο παραγωγός του φιλμ σχεδιάζει ήδη ένα φιλμ για την Καλλίπολη, όπου ο Ατατούρκ, ιδρυτής της μοντέρνας Τουρκικής Δημοκρατίας, πολεμά και νικά τους Άγγλους. Υπάρχει ακόμα ένα μεγάλο κοινό από Κεμαλιστές και έπεται συνέχεια.

Η καθ' ημάς Ανατολή δεν υπήρξε ποτέ.

Οι εορτασμοί, οι εκδηλώσεις και οι εκθέσεις που πρόσφατα διοργανώθηκαν στην Κωνσταντινούπολη με ευκαιρία την ανακήρυξή της ως «πολιτισμικής πρωτεύουσας της Ευρώπης» δίνουν μια καθαρή εικόνα του ιδεολογικού κλίματος και των εθνικών στόχων που κυριαρχούν στη γειτονική χώρα. Το δόγμα, ότι η ασφαλέστερη ανεξαρτησία βασίζεται στην πολιτισμική αυτοδυναμία ενώ η μονιμότερη υποδούλωση ξεκινά από την πολιτισμική αλλοτρίωση, επιβεβαιώνεται ότι ισχύει όχι μόνον για τη σημερινή Τουρκία, όσον αφορά το πρώτο σκέλος του, αλλά δυστυχώς και για τη δική μας χώρα, όσον αφορά το δεύτερο σκέλος του. Δεν θα σταθώ στα ενθουσιώδη φληναφήματα των κ.κ. Παύλου Γερουλάνου, Νικήτα Κακλαμάνη και Αλέκου Φασιανού, ούτε θα επισημάνω την σημειολογική μόνιμη επισήμανση της οθωμανικής «κατάκτησης», η οποία διατυμπανίζεται ως θεμελιώδης «αρετή» του τουρκικού έθνους σε κάθε ευκαιρία. Θα αναφερθώ απλώς πρόχειρα σε χαρακτηριστικές περιπτώσεις που βρίσκονται σε απόλυτη συμφωνία και συνέχεια με την αντίληψη περί του πολιτισμικού υπόβαθρου που συγκροτεί η τουρκική παρουσία, όπως μας την παρουσίασε πρόσφατα ο κ. Αχμέτ Νταβούτογλου.

Η εκδοτική δραστηριότητα, η σχετική με θέματα της τουρκικής ταυτότητας και της τουρκικής παρουσίας, βρίσκεται σήμερα σε έξαρση στην Τουρκία. Και όχι μόνο αυτό. Ποικίλες μελέτες και δραστηριότητες, μέσα σε πλαίσια μίμησης του εργαλειακού χαρακτήρα που κυριαρχεί στα αμερικανικά πανεπιστήμια, έχουν ως αντικείμενο την ιστορική αλλά και τη σημερινή Τουρκία.

Είναι ενδιαφέρον και μας αφορά άμεσα το ότι η ιστορική και γενικότερη επιστημονική έρευνα στην Τουρκία, όπως και η πιστοποίηση και η αυτογνωσία των ίδιων των Τούρκων, είναι ασύμβατα όχι μόνο με τη δική μας πιστοποίηση και αυτογνωσία, αλλά και με τα ιστορικά δεδομένα και τα συμπεράσματα της σχετικά αντικειμενικής επιστημονικής έρευνας.

Αυτό επίσης, το οποίο είναι ασύμβατο με τη δική μας ιστοριογραφία και πιστοποίηση, είναι η απόλυτη αντίληψη των Τούρκων για μηδενική βάση στην ιστορική αντίληψη για τον χώρο τον οποίο σήμερα κατέχουν. Εννοούμε την ανεδαφική αντίληψη του ότι η ιστορική πραγματικότητα στη Μικρά Ασία και τα Βαλκάνια αρχίζει με την τουρκική κατάκτηση. Έτσι, για παράδειγμα, τα ξύλινα σπίτια της Προποντίδας, αλλά και γενικότερα οι μορφές των παραδοσιακών κατοικιών στη Μικρά Ασία θεωρούνται ως εξέλιξη του γιούρτ, της αρχαίας σκηνής των νομάδων Τούρκων, η οποία συναντάται ακόμη σήμερα στην Κεντρική Ασία. Έτσι, με μια τερατώδη ιστορική προσαρμογή αγνοείται το γεγονός ότι οι Τούρκοι και οι Τουρκομάνοι, οι οποίοι κατέκλυσαν μετά τον 11ο αιώνα τη Μικρά Ασία, βρέθηκαν σε ένα χώρο με αστική και οικιστική παράδοση πολλών αιώνων¹.

Αυτά όμως είναι κοινότοπο να τα λέμε και να τα επαναλαμβάνουμε. Το παρελθόν δεν έχει στην Τουρκία αντικειμενική υπόσταση. Η μνήμη είναι επιλεκτική ή κατασκευασμένη. Το παρελθόν είναι ό,τι επιβάλλεται και ό,τι διδάσκεται και γράφεται. Οι αντιλήψεις αυτές έχουν επικυρωθεί έμπρακτα από εξέχουσες προσωπικότητες της Τουρκίας, όπως ο Κεμάλ Ατατούρκ και ο Τουργκούτ Οζάλ² και βρίσκονται πάλι στην επικαιρότητα χάρη στον κ. Αχμέτ Νταβούτογλου.

Θα μπορούσαμε να συνοψίσουμε την αντίληψη την οποία καλλιεργούν οι Τούρκοι σχετικά με το ιστορικό βάθος του χώρου, τον οποίο σήμερα κατέχουν, με τη γνωστή ρήση του Όργουελ: «Αυτός που ελέγχει το παρελθόν ελέγχει το μέλλον : αυτός που ελέγχει το παρόν ελέγχει το παρελθόν».

Σήμερα, σαρώνονται και εξαφανίζονται τα ίχνη της παρουσίας των Ανατολικών Ελλήνων στους τόπους όπου κατοικούσαν μέχρι πρόσφατα. Δεν βρισκόμαστε αντιμέτωποι μόνο με τον χρόνο, αλλά και με τη θύελλα μιας πολιτισμικής αλλοτρίωσης. Τα εκατομμύρια των νεήλυδων από την Ανατολή κατακυριεύουν τους χώρους και δημιουργούν ένα νέο δομημένο χώρο. Η Δυτική Μικρά Ασία, η Ανατολική Θράκη, η Κωνσταντινούπολη, η Βιθυνία και ο Πόντος σαρώνονται από την ανοικοδόμηση. Μόνο η φτωχή και περιφερειακή Καππαδοκία φαίνεται να αποφεύγει προς το παρόν αυτό που μπορούμε να χαρακτηρίσουμε ως Τρίτη Άλωση.

Ειδικότερα στην Προποντίδα, που για αιώνες ήταν «θάλασσα της Ρωμηοσύνης», αλλά και στη Θράκη, αρχαία κοιτίδα Ελληνισμού, τα ιστορικά δεδομένα παραποιούνται, αλλά και αγνοούνται με τρόπο τερατώδη.

Ο Δήμος του Τεκίρ Νταγκ στην Προποντίδα εξέδωσε πρόσφατα ένα λεύκωμα για να περιγράψει και να διαφημίσει την πόλη του, που δεν είναι άλλη από την αρχαία πόλη της Ραιδεστού, της οποίας το όνομα, όπως και τα ονόματα Βισάνθη, Ρησιστός ή Ροσιστός ή Ροδόστος ή Ροντόστο, πουθενά δεν αναφέρονται. Το λεύκωμα αρχίζει την ανάπτυξη του θέματός του από την προϊστορία. Στη σελίδα 13, μετά από κείμενο μιας σελίδας, αναφέρεται η τουρκική κατάκτηση, χωρίς να έχει γίνει λόγος για Έλληνες, ελληνικό πολιτισμό, ή Βυζάντιο. Ακολουθούν 190 σελίδες και 400 περίπου φωτογραφίες, όπου παρουσιάζονται ιστορικά και τοπογραφικά στοιχεία και προβάλλεται η πόλη. Η Ελλάδα και το Βυζάντιο παντελώς απουσιάζουν. Χωρίς να γίνεται αναφορά σε Έλληνες, ή έστω σε Ρωμηούς, εικονίζεται στη σελίδα 22 ένα παραδοσιακό σπίτι που αναφέρεται ως «σπίτι του Κωνσταντίνου». Στη σελίδα 29 εικονίζονται ρωμαϊκά νομίσματα της γειτονικής Περίνθου. Οι συγγραφείς δεν γνωρίζουν, ή θέλουν να αγνοούν, ότι το Τεκίρ Νταγκ ως αποικία των Σαμίων με το όνομα Βισάνθη και ως τόπος εγκατάστασης των Αθηναίων κληρούχων είχε κόψει ήδη νομίσματα από τον 4^ο  πΧ αιώνα. Στη σελίδα 40 υπάρχει μεγάλη φωτογραφία του τεμένους του Ρουστέμ Πασά, κτισμένου το 1537, χωρίς πουθενά να αναφέρεται ότι στον χώρο όπου κτίσθηκε το τέμενος υπήρχε το βυζαντινό κάστρο του Χριστού, έργο του Ιουστινιανού κατά τον 6^ο  μΧ αιώνα και, αργότερα, το πάλαι ποτέ πτωχοκομείο του Πανοικτίρμονος, το οποίο ίδρυσε ο Μιχαήλ Ατταλειάτης το 1077. Στις σελίδες 68 έως 74 υπάρχουν παλιές φωτογραφίες των κεντρικών συνοικιών του Τεκίρ Νταγκ με τα παλιά χαρακτηριστικά ξύλινα σπίτια της Προποντίδας, αρκετά από τα οποία σώζονται μέχρι σήμερα. Πουθενά δεν αναφέρεται ότι πρόκειται για τις μέχρι το 1922 κεντρικές συνοικίες της πόλης της Ραιδεστού, στην οποία οι τουρκικές συνοικίες βρισκόταν στην περιφέρεια μακριά από την θάλασσα. Μόνο στη σελίδα 69 σε παλιά φωτογραφία η βυζαντινή εκκλησία της Παναγίας της Ρευματοκρατόρισσας αναφέρεται ως «προτεσταντική εκκλησία»! Η εκκλησία αυτή έχει σήμερα κατεδαφισθεί, στη θέση της υψώνεται η λέσχη των αξιωματικών της φρουράς του Τεκίρ Νταγκ. Στη σελίδα 75 παρουσιάζονται φωτογραφίες από την απελευθέρωση της Ραιδεστού τον Ιούλιο του 1920. Οι Έλληνες χαρακτηρίζονται ως Γιουνάν και εμφανίζονται ως κατακτητές, ώστε οι φωτογραφίες αυτές να ακολουθούνται από φωτογραφίες εορτασμών της επανόδου των Τούρκων. Στη σελίδα 82 παρουσιάζεται παλιά φωτογραφία της κεντρικής παραθαλάσσιας συνοικίας της Παναγίας της Φανερωμένης, η οποία ονομάζεται μαχαλάς Ερτουγκρούλ, όνομα που φέρει σήμερα προς τιμήν του ομώνυμου τούρκου κατακτητή. Ακολουθούν φωτογραφίες με ανάλογη ιστορική αντίληψη, με την εξαίρεση μιας φωτογραφίας στη σελίδα 96, όπου γίνεται αόριστη αναφορά σε Ρωμηούς. Περιττό να σημειώσουμε ότι πουθενά δεν φαίνεται να γίνεται λόγος για το μεγάλο πλήθος των Αρμενίων που ζούσαν στην πόλη της Ραιδεστού από τον 16^ο  αιώνα. Όσο για τα λαμπρά εκπαιδευτικά ιδρύματα των Ρωμηών, τα νεοκλασικά πέτρινα κτήριά τους διασώζονται και χρησιμοποιούνται ακόμη ως σχολεία, όμως οι παλιές ελληνικές επιγραφές στα υπέρθυρα έχουν σβηστεί με κτυπήματα με καλέμι.

Αλλά, η οργουελλιανή μεταχείριση της ιστορίας από τους Τούρκους διανοούμενους, πολιτικούς και το τουρκικό κράτος δεν περιορίζεται στα εδάφη τα οποία κατέκτησαν οι Τούρκοι και τα οποία βάσει συνθηκών κατέχουν σήμερα, αλλά απλώνεται και στις γειτονικές χώρες, κατακτήσεις κάποτε της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η Ελληνική Θράκη είναι βέβαια ένας χώρος όπου τρέφονται επιβουλές και καλλιεργούνται διεκδικήσεις. Έτσι, σε τεύχος του προπαγανδιστικού περιοδικού Cornucopia –που εκδίδεται στην Αγγλία– και σε άρθρο για την παρουσία των Τούρκων στη Θράκη αποκαλύπτεται η σύγχρονη τουρκική αντίληψη για την Ελληνική Θράκη. Σε πληθώρα ωραίων και μεγάλων φωτογραφιών δίδεται μία τουρκική-ισλαμική εικόνα της Ελληνικής Θράκης, όπου οι Έλληνες εμφανίζονται σχεδόν ως κατακτητές. Έτσι, φωτογραφίζεται η συνοικία της Μητροπόλεως στο κέντρο της Παλιάς Ξάνθης ως κατοικούμενη από Τούρκους, πράγμα που ποτέ δεν έγινε, αφού οι κεντρικές συνοικίες της Ξάνθης βρισκόταν πάντα υπό τον έλεγχο της ισχυρής ρωμαίικης κοινότητας. Όπως είναι γνωστό, η Ξάνθη και η Ραιδεστός διατήρησαν καθ’ όλη την Τουρκοκρατία την παρουσία των Ρωμηών στις κεντρικές τους συνοικίες και είναι αμφότερες παλιές βυζαντινές πόλεις, όπου διακρίνονται εισέτι στον πολεοδομικό τους σχεδιασμό οι βυζαντινές μυστικές αντιλήψεις για την οργάνωση και την καθαγίαση του χώρου. Ο πληρωμένος Άγγλος δημοσιογράφος ισχυρίζεται εσφαλμένα ότι η σύγχρονη Ξάνθη ιδρύθηκε από τους Τούρκους μπέηδες εμπόρους που εγκατέλειψαν την γειτονική Γενισέα μετά την καταστροφή της, το 1870. Ψευδέστατος και αναιδέστατος είναι αυτός ο ισχυρισμός. Όχι μόνο η ιστορική έρευνα έχει αποδείξει ότι η παρουσία των Ρωμηών στην πόλη της Ξάνθης είναι συνεχής, καθοριστική και αδιάσπαστη³, αλλά και η διατήρηση της Παλιάς Πόλης της Ξάνθης είναι η ζώσα, μόνιμη και σταθερή απόδειξη της ελληνικότητάς της.

Δεν είναι μόνο η Ελληνική Θράκη πεδίο για την κακοποίηση της τοπικής ιστορίας από τους Τούρκους. Όπως διαβάζουμε πρόσφατα στην εφημερίδα Αντιφωνητής, που εκδίδεται στην Κομοτηνή, και η Φιλιππούπολη στη Βόρεια Θράκη, κέντρο Ελληνισμού και ελληνικής παιδείας, έχει επιλεγεί ως πεδίο παραχάραξης της ιστορίας. Συνεργάτης της εφημερίδας βρέθηκε στη Φιλιππούπολη, όπου διάβασε κάποιο άρθρο σε περιοδικό που εκδίδεται στην Τουρκία. Στο άρθρο αυτό δίνεται μία εικόνα της Φιλιππούπολης ως αμιγώς τουρκικής πόλης και της αρχιτεκτονικής της ως αμιγώς τουρκικής, παρόμοιας με αυτή των τουρκικών πόλεων όπως η Προύσσα. Δεν αναφέρεται καν η παρουσία της κυρίαρχης κοινότητας των Ρωμηών, ούτε βέβαια το ότι η πόλη ιδρύθηκε από τους Μακεδόνες Έλληνες. Αγνοείται πλήρως η βουλγαρική παρουσία, αν και η Φιλιππούπολη βρίσκεται σήμερα στη βουλγαρική επικράτεια. Αναφέρονται μόνο οι τρεις λόφοι ως ανοικτό μουσείο τουρκικής αρχιτεκτονικής. Τίποτε για τα λαμπρά ελληνικά εκπαιδευτήρια, τα παρακείμενα στους λόφους της ελληνικότατης Φιλιππούπολης.

1. Αναφερόμαστε στο βιβλίο του Σπύρου Βρυώνη, Ο εκτουρκισμός της Μικράς Ασίας, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1998.

2. Αναφερόμαστε στο Ινστιτούτο Ιστορικών Μελετών που ίδρυσε ο Κεμάλ Ατατούρκ και στο βιβλίο του Τουργκούτ Οζάλ Η Τουρκία στην Ευρώπη. Βλέπε και το βιβλίο του Σπύρου Βρυώνη, Το τουρκικό κράτος και η Ιστορία, ΙΜΧΑ, Θεσσαλονίκη 1998.

3. Βλέπε μεταξύ άλλων το πρόσφατο βιβλίο του καθηγητή Φωκίωνα Κοτζαγεώργη Μικρές πόλεις της ελληνικής χερσονήσου κατά την πρώιμη νεότερη εποχή: Η περίπτωση της Ξάνθης (15ος – 17ος αι.), Ιερά Μητρόπολις Ξάνθης και Περιθεωρίου, Ξάνθη 2008.