Εθνικής σχιζοφρένειας συνέχεια. Άλλη μία κριτική του ντοκιμαντέρ του Σκάι.

«Ω Σόλων, Σόλων, εσείς οι Έλληνες είστε πάντα παιδιά και δεν υπάρχει γέρων Έλληνας». Έτσι άρχισε τη διήγησή του προς τον κατάπληκτο Σόλωνα ο γέρων Αιγύπτιος ιερέας για να συνεχίσει αμέσως λέγοντας: «Νέοι είστε στην ψυχή ο καθένας από εσάς, γιατί δεν έχετε καμία γνώση αυτού που είναι παλαιό και κρατά από την παράδοση». Η διήγηση του Αιγυπτίου ιερέα προς τον Σόλωνα, που λογιζόταν σαν ένας από τους πιο σοφούς Έλληνες, αφορούσε μεγάλες τιμές της προϊστορικής μυθικής Αθήνας, όταν αυτή έσωσε την Ευρώπη και την Ασία από την κατακτητική επιδρομή των βασιλέων της Ατλαντίδας. Έτσι θέλησε με τη διήγηση αυτή να προικίσει την πόλη του ο Πλάτων χαρίζοντάς της ένα μυθικό ρόλο ως προστάτιδας της κοσμικής τάξης. Ρόλο, που ανεδείκνυε την Αθήνα ως κοσμοϊστορικό σύμβολο.

Στη σημερινή Αθήνα, το σύγχρονο αυτόκλητο ιερατείο των ιστορικών ανέλαβε, σε μια εποχή δοκιμασίας και κρίσης, να αντιστρέψει αυτό που επεδίωξε ο Πλάτων με τη μυθική διήγησή του. Θέλει έτσι να μας αποστερήσει από αυτά που θεωρεί μύθους με τη σύγχρονη έννοια του όρου. Οι Έλληνες βέβαια παραμένουν και σήμερα ανυποψίαστοι, όπως τους κατηγόρησε ότι ήταν τότε ο Αιγύπτιος ιερέας. Παρακολουθούμε λοιπόν κατάπληκτοι και εμείς τη συστηματική αποδόμηση όσων θεωρούσαμε ως αδιαμφισβήτητα δεδομένα της εθνικής μας ύπαρξης: Όχι, δεν υπάρχει ηθικό υπόβαθρο σε αυτά που θεωρούμε θεμέλια της ταυτότητάς μας. Όλα είναι στερεότυπα και πρόσφατα κατασκευάσματα, που μάλιστα σήμερα τρέφουν τον εθνικισμό μας και μας γεμίζουν κακία και αλαζονεία. Τα εθνικιστικά στερεότυπα δηλητηριάζουν τις σχέσεις μας με τους γείτονές μας. Μας λένε, λοιπόν, ότι η παιδεία μας είναι εθνοκεντρική και πρέπει να αλλάξει με την απάλειψη των εθνικιστικών μας αντιλήψεων. Ό,τι θεωρούμε ως απελευθερωτικούς αγώνες δεν είναι παρά ξεσπάσματα συμφερόντων και έργα πλιατσικολόγων. Δεν υπάρχουν πρότυπα και παραδείγματα. Αυτά που θεωρούσαμε ως τέτοια δεν είναι παρά στερεότυπα και πεποιθήσεις, που η ιστορική έρευνα έχει κατεδαφίσει και έχει απορρίψει. Ήμασταν, λοιπόν, τόσα χρόνια τυφλοί, τόσο που κακώς πιστεύαμε ότι η εθνική μας επανάσταση έγινε κάτω από τη σημαία της Ελευθερίας. Μέγα σφάλμα! Ποιός μίλησε για τον κατακτητικό λαό που χωρίς κανένα δικαίωμα έχει θρονιαστεί στο ιστορικό μας κέντρο εδώ και πέντε αιώνες και έκτοτε απομυζά, τρομοκρατεί και γενοκτονεί; Ψεύδος! Η έρευνα αποδεικνύει ότι δεν είναι έτσι. Κακώς λοιπόν επαναστατήσαμε, αφού και οι ήρωές μας δεν ήταν καθόλου ήρωες, αλλά συμφεροντολόγοι και ανθρωπάρια. Αλλά και ποιοί είμαστε εμείς που επαναστατήσαμε, αφού, σε αυτό που τότε θεωρούσαμε ως εθνικό μας κέντρο, δεν υπήρχαν παρά λίγοι εκπρόσωποι μιας κάποιας διασποράς, ενώ πουθενά αλλού έξω από την Πελοπόννησο και τη Στερεά δεν υπήρχαν «Έλληνες»; Άλλωστε οι «Έλληνες» ως έθνος είναι, λένε, ένα κατασκεύασμα εκείνης της πρόσφατης σχετικά εποχής. Δεν υπάρχει λοιπόν, κανένα «καύχημα του Γένους των Γραικών», τίποτε το οποίο μας υπερβαίνει και για το οποίο δικαιούμαστε να είμαστε υπερήφανοι.

Τι να συμπεράνουμε; Ότι είμαστε όχι μόνο ψευδεπίγραφος, αλλά και αποτυχημένος λαός; Και αν δεν θέλουμε να το πιστέψουμε υπάρχει εδώ η επιστημονική έρευνα, τα συμπεράσματα και οι γνώμες αυτών που πιστεύουν στη μηχανική της ιστορίας. Θέλουν μάλιστα να μας πείσουν ότι η μηχανική της ιστορίας επιβάλλεται, αφού η ιστορική έρευνα τα αναθεωρεί όλα, ακόμη και την εμπειρία. Αλλά και η αναθεώρηση της ιστορικής εμπειρίας είναι εφικτή, αφού υπάρχει η πανίσχυρη βιομηχανία του πολιτισμού, μέσα από την οποία είναι δυνατό να διατυπωθούν οι πιο εξωφρενικές αιτιάσεις. Όλα είναι σχετικά και όλα μπορούν να αλλάξουν ανάλογα με τις διαθέσεις των «ερευνητών». Δεν χρειάζονται λοιπόν τα μεγάλα και άξια συνθετικά ιστορικά έργα, αυτά που βασίζονται στην εμπειρία των λαών και στη σκληρή δουλειά πολλών συντελεστών της ιστορικής επιστήμης. Οι μεγάλοι μας ιστορικοί, οι ποιητές μας, οι χιλιάδες εκφραστές των εμπειριών μας πετάγονται στα άχρηστα και ακυρώνονται από την πανίσχυρη επιβολή της τηλεοπτικής εγκυρότητας. Και μάλιστα πετάγονται στα άχρηστα σε μια εποχή που ο χειμαζόμενος ελληνικός λαός έχει απόλυτη ανάγκη για θετική πιστοποίηση και παραμυθίαση.

Σας φαίνονται υπερβολικά όλα αυτά; Κι όμως έτσι είναι, αν ξετυλίξουμε το νήμα της σκέψης στην οποία μας επιβάλλουν οι εντυπώσεις που αποκομίζουμε μετά την παρακολούθηση των επεισοδίων του ντοκιμαντέρ αυτού για το 1821, που προβάλλεται από τον τηλεοπτικό σταθμό Σκάι τον τελευταίο μήνα. Και όχι μόνο προβάλλεται, αλλά συνοδεύεται και από ωριαία συνέντευξη-συζήτηση εγκρίτων προσώπων, που σχολιάζουν όσα το σχετικό επεισόδιο του ντοκιμαντέρ έχει υποστηρίξει. Εδώ η εντύπωσή μας είναι ότι γίνεται κατά πολλούς τρόπους η αυτοαναίρεση των όσων καινοφανών απόψεων διατυπώνονται στο ίδιο το ντοκιμαντέρ. Δημιουργείται έτσι ένα σχιζοφρενικό ιδεολογικό πλαίσιο. Πρόκειται κατά την αντίληψή μας για ταυτόχρονη διατύπωση αντιθέτων απόψεων, ιστορική μέθοδο που κατά τον Μεσοπόλεμο εφάρμοσαν καθεστώτα που σήμερα έχουν καταδικαστεί. Πρόκειται με άλλα λόγια για αυτό που ο George Orwell ονόμασε στο μυθιστόρημα πολιτικής φαντασίας «1984» ως doublethink. Εμείς έτσι το καταλαβαίνουμε.

Όσο για τον μύθο, αυτός είναι που υφίσταται ριζική αποδόμηση. Υποστηρίζεται ότι ο μύθος είναι πάντα κάτι το πλαστό και φανταστικό, ώστε θα πρέπει να αντικαθίσταται με τα ξερά δεδομένα της ιστορικής έρευνας. Ωστόσο, όσο και αν η κριτική σκέψη νομίζει ότι έχει εκτοπίσει τον μύθο, αυτός συνεχίζει να επιτρέπει το άλμα από το εννοιολογικώς συμβολιζόμενο προς αυτό που είναι κρυμμένο βαθειά μέσα στα πράγματα και χαρακτηρίζει την αλήθεια τους. Ο μύθος σε μεγάλες στιγμές διηγείται μια πράξη, το νόημα της οποίας δεν αντιστοιχεί προς την διήγηση, αν την κατανοήσουμε ως ιστορική διήγηση. Αυτό που φαίνεται στον μύθο δεν είναι το νοούμενο, αλλά το παριστάμενο. Ο μύθος εκφράζει την ουσιαστική διάσταση που υπάρχει πέρα από τα λεγόμενα και μέσα στα νοούμενα. Δεν είναι λοιπόν ο μύθος μια εκφραστική η λογοτεχνική μορφή, αλλά η ίδια η απαίτηση για την προσέγγιση στην ουσία των πραγμάτων. Με άλλα λόγια, για να μιλήσουμε με τη γλώσσα της φιλοσοφίας, όπως αρμόζει για ένα τέτοιο σοβαρό θέμα, ο μύθος είναι στην ουσία του μεταφυσική σκέψη και σαν τέτοια εκφράζει την αλήθεια και όχι την πλαστότητα των πραγμάτων.

Έτσι, ο μύθος «ούτε λέγει, ούτε κρύπτει, αλλά σημαίνει», σύμφωνα με την μεγαλοφυή διατύπωση του Ηράκλειτου, «διό και φιλόμυθος ο φιλόσοφος», κατά τα «Μετά τα φυσικά» του Αριστοτέλη.

Συνεχείς εξοπλισμοί και μόνιμος πόλεμος

Τίποτε δεν είναι πιο ενδεικτικό της αποτυχίας της Μεγάλης Αφήγησης του Διαφωτισμού από την απαρίθμηση των πολεμικών γεγονότων των δύο αιώνων που ακολούθησαν τον ευρωπαϊκό Διαφωτισμό. Ο 19^ος και ο 20^ος αιώνας σημαίνουν την παγκόσμια επικράτηση και εξάπλωση της Δύσης, που επιβάλλει το παγκόσμιο σύστημά της. Παράλληλα, τα πολεμικά γεγονότα των δύο τελευταίων αιώνων σημαίνουν την αλματώδη ανάπτυξη της δυτικής τεχνολογίας, που είναι και μία τεχνολογία αχαλίνωτων πολεμικών μέσων. Τα πολεμικά μέσα βασίζονται μετά τον 19^ο αιώνα σε τεχνολογικές επινοήσεις, οι οποίες δίνουν αποφασιστικό πλεονέκτημα σε αυτόν που τις κατέχει. Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο οι τεχνολογικές επινοήσεις στα πολεμικά μέσα παίρνουν φρενιτιώδη ρυθμό  και ίσως να δημιουργούν οι ίδιες την ανάγκη πολέμου. Επιβεβαιώνεται έτσι η εφιαλτική πρόβλεψη του George Orwell όπως διατυπώνεται με το σλογκαν “war is peace”.

Η σχέση της ανάπτυξης των πολεμικών μέσων με τις πολεμικές συγκρούσεις κατά τον 20^ό αιώνα εξετάζεται σε άρθρο της «Διπλωματικής Μοντ» του Νοεμβρίου του 2010, από όπου και τα στοιχεία που αναφέρουμε.

Ο 20^ός αιώνας χαρακτηρίζεται από εφιαλτικούς πολέμους. Συνολικά 140 πόλεμοι στη διάρκεια του αιώνα, εκ των οποίων δύο παγκόσμιοι και 15 περίπου που κόστισαν ο κάθε ένας πάνω από ένα εκατομμύριο ζωές. Μάλιστα, οι πόλεμοι φαίνεται να γίνονται συχνότεροι καθώς πλησιάζουμε στο τέλος του αιώνα, 25 από αυτούς έγιναν πριν το 1939 και 115 μετά το 1945. Αυτό ακολουθεί τη ραγδαία ανάπτυξη των πολεμικών μέσων και την εφεύρεση νέων όπλων.

Ο Ρωσο-Ιαπωνικός Πόλεμος το 1905 σήμανε για πρώτη φορά τη σύγκρουση δυνάμεων με παγκόσμια εμβέλεια, ενώ παράλληλα αποτελούσε και την πρώτη ήττα μιας αποικιακής ευρωπαϊκής δύναμης από μια χώρα της Ασίας. Αλλά η Ιαπωνία χρειάσθηκε να υιοθετήσει τη δυτική τεχνολογία για να αντιμετωπίσει τη Δύση, με αποτέλεσμα να μεταλλαχθεί πολιτισμικά.

Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος έδωσε τον τεχνολογικό χαρακτήρα των σύγχρονων όπλων και δημιούργησε τις μορφές των στρατιωτικών-βιομηχανικών πλεγμάτων που συνεχίζουν σήμερα να βρίσκονται πίσω από τις συγκρούσεις. Κατά τη διάρκειά του τα όπλα άρχισαν να παράγονται μαζικά και βιομηχανικά. Στη διάρκειά του αναπτύχθηκαν τεχνολογίες πολεμικών μέσων που θα χαρακτηρίσουν τον υπόλοιπο αιώνα. Οι συγκρούσεις, που μέχρι τότε γινόταν στο έδαφος, επεκτάθηκαν και σε άλλες διαστάσεις, στον αέρα και στον υποβρύχιο χώρο. Παράλληλα, νέα όπλα και νέες δυνατότητες προστέθηκαν στα πολεμικά οπλοστάσια.Η αποτελεσματικότητα και η ισχύς των πολεμικών μέσων πολλαπλασιάσθηκαν, ενώ τα νέα μέσα κυριάρχησαν. Χαρακτηριστική είναι η παραγωγή 50.000 αεροπλάνων από τη Γαλλία, ενώ η Μεγάλη Βρετανία πρωτοστάτησε στην παραγωγή χημικών όπλων.

Κατά τον Μεσοπόλεμο, μία περίοδο που μπορεί να χαρακτηρισθεί ως διάλειμμα πριν τον καινούργιο πόλεμο, συνεχίσθηκε η δυναμική της έρευνας και παραγωγής νέων οπλικών μέσων. Το 1937 ο βομβαρδισμός των άμαχων πληθυσμών κατά τον Ισπανικό εμφύλιο πόλεμο καθιέρωσε μία πρακτική που κορυφώθηκε στον επόμενο πόλεμο: οι άμαχοι πληθυσμοί και οι πόλεις του αντιπάλου έγιναν πολεμικός στόχος ως βασικοί συντελεστές της ισχύος του. 

Κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο τα πολεμικά μέσα καθόρισαν σε μεγάλο βαθμό την έκβαση του πολέμου και πιθανόν να τον προξένησαν. Είναι χαρακτηριστική η γεωστρατηγική αντίληψη του Αδόλφου Χίτλερ, που πήρε τις μεγάλες αποφάσεις του κατά την περίοδο μέχρι το 1941, με κύριο επιχείρημα την συγκυριακή υπεροχή της Γερμανίας στους εξοπλισμούς. Υπεροχή, που ο Αδόλφος Χίτλερ υπολόγιζε να χάσει το 1942, όταν η βιομηχανική ισχύς των ΗΠΑ θα είχε κινητοποιηθεί. Και πάλι, όμως, όταν ήταν πλέον βέβαιο ότι ο πόλεμος είχε χαθεί για την Γερμανία, η ελπίδα σωτηρίας μέσω της ανάπτυξης τεχνολογικών νέων υπερόπλων ίσως εμπόδισε την αναζήτηση κάποιας πολιτικής λύσης.

Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν και η αφορμή για την εμφάνιση πλήθους νέων όπλων: το ραντάρ, το αεριωθούμενο αεροπλάνο, τα αυτόματα όπλα, οι πύραυλοι, η ατομική βόμβα είναι μερικά από τα νέα επιτεύγματα της πολεμικής τεχνολογίας. Η κλιμάκωση της βιομηχανικής παραγωγής στην υπηρεσία των πολεμικών υπηρεσιών πήρε τερατώδεις διαστάσεις. Ολόκληρα έθνη τέθηκαν στην υπηρεσία της βιομηχανικής πολεμικής παραγωγής. Όλα τα διαθέσιμα μέσα επιστρατεύτηκαν σε προσπάθειες πρωτοφανούς κλίμακας. Κάθε μία από τη Μεγάλη Βρετανία, τη Γερμανία και την ΕΣΣΔ παρήγαγαν περί τα 100.000 αεροπλάνα. Αλλά η χώρα που παρήγαγε ασύλληπτες ποσότητες πολεμικών μέσων ήταν οι ΗΠΑ, των οποίων τα εργοστάσια παρήγαγαν 4.000.000 οχήματα, 320.000 αεροπλάνα και 220.000 άρματα μάχης. Οι αεροπορικοί βομβαρδισμοί έφθασαν σε πρωτοφανείς εντάσεις, με αποκορύφωμα τον πυρηνικό βομβαρδισμό δύο ιαπωνικών πόλεων από τις ΗΠΑ κατά το τέλος του πολέμου.

Ο μεταπολεμικός κόσμος θα ισορροπήσει στο χείλος της αμοιβαίας πυρηνικής καταστροφής. Είναι η εφιαλτική πραγμάτωση της ειρήνης μέσα από την αδυναμία κατίσχυσης επί του αντιπάλου, αφού η αμοιβαία καταστροφή είναι βέβαιη. Πρόκειται για την τεχνολογική κλιμάκωση προς όλο πιο καταστρεπτικά πυρηνικά μέσα καταστροφής. Οι δύο αντίπαλες παρατάξεις κατά τον Ψυχρό Πόλεμο κατασκεύασαν περί τα 50.000 πυρηνικά όπλα, αρκετά για να καταστρέψουν ολόκληρο τον πλανήτη αρκετές φορές. Πραγματοποιήθηκε ακόμη μία φορά ένα τεχνολογικό άλμα προς οπλικά συστήματα υψηλής τεχνολογίας. Παραδόξως, η ισορροπία του τρόμου γλίτωσε την Ευρώπη από μία ακόμη σύγκρουση, αλλά μετατόπισε τον πόλεμο στον Τρίτο Κόσμο. Η σύγκρουση του Ψυχρού Πολέμου στις χώρες του Τρίτου Κόσμου τις κατέστησε πεδία δοκιμής νέων πολεμικών μέσων. «Επαναστατικοί» πόλεμοι θα αντιμετωπισθούν με βομβαρδισμούς με «έξυπνα» όπλα και χημικές ουσίες.

Η ιδεολογική αναμέτρηση κατά τον Ψυχρό Πόλεμο και η αδυναμία θερμής σύγκρουσης κατέληξε σε τεχνολογικό ανταγωνισμό πρωτοφανούς κλίμακας και έφερε τον άνθρωπο  στη Σελήνη. Το οικονομικό κόστος της φαραωνικής προσπάθειας των ΗΠΑ στη Σελήνη, λίγο έλειψε να τις οδηγήσει σε ήττα, παρόμοια με αυτή στην οποία οδηγήθηκε η ΕΣΣΔ, μη μπορώντας να συμβιβάσει την οικονομία της με την εξοπλιστική προσπάθεια.

Την κατάρρευση της ΕΣΣΔ και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου  ακολούθησε μια περίοδος χάους κατά την οποία οι πόλεμοι μεταξύ κρατών αντικαταστάθηκαν από εμφύλιους πολέμους. Εμφανίσθηκε η ιδέα του «Ανθρωπιστικού» πολέμου και το δόγμα του «Προληπτικού» πολέμου, το δόγμα των «χειρουργικών» κτυπημάτων και το δόγμα του πολέμου «χωρίς απώλειες», από την πλευρά των νικητών βέβαια. Οι νέες μορφές και τα μέσα πολέμου απαιτούν ακόμη ένα τεχνολογικό άλμα που περιλαμβάνει τη χρήση όπλων τρόμου κατά των πληθυσμών: ειδικού τύπου βομβαρδισμοί, δορυφορικά συστήματα, ηλεκτρονικό πόλεμο, μη επανδρωμένα αεροπορικά μέσα, τηλεχειριζόμενα οπλικά συστήματα και πλήθος άλλων μέσων με φουτουριστικά χαρακτηριστικά.

Το οικονομικό κόστος των σύγχρονων όπλων είναι πια τεράστιο. Τα δέκα πρώτα κράτη στην παγκόσμια κατάταξη του κόστους εξοπλισμών δαπανούν το 75% του συνολικού ποσού που δαπανάται για εξοπλισμούς σε ολόκληρο τον κόσμο. Οι ΗΠΑ, αναγκασμένες να συντηρούν τεράστιες δυνάμεις παρά τη δημοσιονομική τους κάμψη, δαπανούν το 50% της συνολικής παγκόσμιας δαπάνης εξοπλισμού. Οι εξοπλισμοί προορίζονται πλέον για τους πλούσιους. Ένα μόνο βομβαρδιστικό Β2 υπερβαίνει σε κόστος τους στρατιωτικούς προϋπολογισμούς 122 χωρών. Οι φτωχοί του πλανήτη καταφεύγουν σε φθηνές και ευφυείς λύσεις, που συχνά είναι και πολύ αποτελεσματικές, όπως π.χ. οι πολεμιστές οι ζωσμένοι με εκρηκτικά. Παρά την κολοσσιαία υπεροχή των σύγχρονων τεχνολογικών όπλων, αυτά μπορεί να αποδειχθούν ανεπαρκή μπροστά σε λαούς που διαθέτουν ηρωισμό, αυτοθυσία και θέληση για επιβίωση.

Σε κάθε περίπτωση, εκτός από τις ανθρώπινες απώλειες και το ανθρώπινο κόστος,  το οικονομικό κόστος των σύγχρονων συγκρούσεων είναι τέτοιο, που αποστερεί την ανθρωπότητα ολόκληρη από την προοπτική μιας καλύτερης ζωής.

Αστικοί Εφιάλτες

Μπροστά στα γιγαντιαία μποτιλιαρίσματα μήκους εκατοντάδων χιλιομέτρων και στην απόλυτη μόλυνση του ατμοσφαιρικού περιβάλλοντος οι πανικόβλητες αρχές του Πεκίνου αναγκάστηκαν να πάρουν μέτρα, όχι για να καθαρίσουν το περιβάλλον, ούτε για να αποφύγουν τη συμφόρηση, αλλά απλώς να μη γίνουν τα πράγματα ακόμη χειρότερα. Ήδη στα πέντε περίπου εκατομμύρια αυτοκινήτων του Πεκίνου  έχουν προστεθεί μέσα σε τρεις μήνες άλλες 300.000.  Τα νέα αυτοκίνητα πωλούνται σε διπλάσιο αριθμό και ρυθμούς απ΄ ότι πριν μερικούς μήνες. Οι πελάτες κατακλύζουν τις εκθέσεις αυτοκινήτων και είναι πρόθυμοι να πληρώσουν επιπλέον, ώστε να εξασφαλίσουν το αντικείμενο των ονείρων τους. Ωστόσο, μπροστά στο αδιέξοδο, η κυβέρνηση επέβαλε κάποιο είδος κλήρωσης στην παράδοση των αυτοκινήτων και περιόρισε δραστικά τον αριθμό τους, ώστε το 2011 να παραδοθούν στην κυκλοφορία του Πεκίνου μόνο τα μισά από τις 800.000 αυτοκινήτων που παραδόθηκαν το 2010. Επιπλέον, άδειες για νέα αυτοκίνητα χορηγούνται μόνον σε όσους έχουν πληρώσει φόρους και κοινωνική ασφάλιση στο Πεκίνο για περισσότερο από πέντε συνεχή χρόνια. Αλλά και τα αυτοκίνητα που φέρουν πινακίδες από άλλες περιοχές της Κίνας εκτός Πεκίνου απαγορεύτηκε να εισέρχονται στην πόλη κατά τις ώρες της αιχμής.  Το Πεκίνο ανταγωνίζεται την πόλη του Μεξικού για τον τίτλο της πιο μολυσμένης, αλλά και της πιο πνιγμένης από αυτοκίνητα πόλης του κόσμου.

Φαίνεται ότι και οι υπόλοιπες μεγαλουπόλεις της Κίνας όπως η Σαγκάη, το Κουάνγκτζου, το Σέντσεν και το Χάντσου θα ακολουθήσουν με ανάλογα μέτρα, όπως π.χ. το να υποχρεώσουν τους πολίτες να διαθέτουν χώρο στάθμευσης ως προϋπόθεση για αγορά αυτοκινήτου. Τα αυτοκίνητα απειλούν να καταλάβουν όλο το διαθέσιμο χώρο στους δρόμους, που κατασκευάζονται με ρυθμούς που αδυνατούν να ικανοποιήσουν τις ανάγκες χώρου στάθμευσης για νέα αυτοκίνητα.

Ανάλογα διαβάζουμε και σε ανταποκρίσεις από την Τεχεράνη. Για μέρες, τα προσεγγίζοντα την Τεχεράνη αεροσκάφη δεν είχαν καμία ορατότητα, αφού η μόλυνση ήταν τόση, ώστε το δημοτικό συμβούλιο της πόλης χαρακτήρισε την πόλη ως την πιο μολυσμένη του κόσμου. Μετά από αρκετές χιλιάδες θύματα, από τις ευπαθείς ομάδες πληθυσμού, ο πρόεδρος Μαχμούτ Αχμαντινεζάντ έθεσε σε απαγόρευση κυκλοφορίας τα μισά από τα αυτοκίνητα της Τεχεράνης, έκλεισε τα σχολεία και πήρε μέτρα καθαρισμού του αέρα. Ωστόσο, παρά το ότι η κατάσταση ελάχιστα βελτιώθηκε, τα παράπονα από τους ισχυρούς εμπόρους του παζαριού και τους καταστηματάρχες του κέντρου υποχρέωσαν τον Αχμαντινεζάντ να αποσύρει τα μέτρα. Ο ίδιος ισχυρίζεται ότι είναι αποφασισμένος να αντιμετωπίσει το πρόβλημα. Λίγοι τον πιστεύουν. Η αντιμετώπιση του προβλήματος επιβάλλει ριζικά μέτρα, αφού η Τεχεράνη, μια πόλη με 15 εκατομμύρια κατοίκους, έχει την πολεοδομική μορφή μικρού οικισμού με ένα παζάρι στο κέντρο. Ήδη το παζάρι της Τεχεράνης έχει πάρει τερατώδη μορφή και διαστάσεις, ενώ όλα τα αυτοκίνητα είναι υποχρεωμένα να κατευθύνονται προς αυτό.

Η ανάπτυξη των μεγαλουπόλεων του πρώην Τρίτου Κόσμου ακολουθεί  τα άναρχα πρότυπα που είναι γνώριμα από την εμφάνιση του αυτοκινήτου στις ΗΠΑ πριν ένα αιώνα. Οι πόλεις της Δύσης στις ΗΠΑ αναπτύχθηκαν με γνώμονα τη χρήση του αυτοκινήτου. Σε τέτοιες πόλεις ξεφυτρώνουν παντού ασύμμετρες και τυχαίες συνοικίες που καταλαμβάνουν κάθε διαθέσιμο χώρο. Εκεί οι περιοχές κατοικίας, γεμάτες άχρωμους κάθετους μεταξύ τους δρόμους, διαχωρίζονται από τις εμπορικές περιοχές όπου κυριαρχούν γιγαντιαία κτήρια. Οι περιοχές εργασίες βρίσκονται μακριά και είναι προσπελάσιμες με αυτοκίνητο, το οποίο είναι και το κύριο στοιχείο λειτουργικότητας  στους σχεδιασμούς αυτούς. Τίποτε δεν είναι προσιτό με τα πόδια. Εργασία, ψυχαγωγία, εκπαίδευση, αγορές απαιτούν τη χρήση αυτοκινήτου και μάλιστα με τέτοιο τρόπο, ώστε να αποκλείεται ο αποτελεσματικός σχεδιασμός δημόσιας συγκοινωνίας. Το αυτοκίνητο δεν είναι μόνο ένα στοιχείο του αστικού περιβάλλοντος, αλλά αίτιο και συντελεστής. Η κυκλοφορία οχημάτων στα αστικά αυτά περιβάλλοντα εξακολουθεί να αυξάνει με  ρυθμούς που υπερβαίνουν την αύξηση του πληθυσμού. Τα αυτοκίνητα, οι χώροι στάθμευσης και οι δρόμοι επεκτείνονται με ρυθμούς που εκμηδενίζουν τα άτομα, αν και το σύστημα βασίζεται στην ατομική ικανοποίηση και την υποτιθέμενη απελευθέρωση που χαρίζει ατομικά ένα αυτοκίνητο. Κάθε όχημα απαιτεί επτά θέσεις κατάλληλες για να μετακινείται, να παρκάρει και να παραμένει χρήσιμο μεταξύ εργασίας, κατοικίας ψυχαγωγίας και επίσκεψη στην αγορά. Ο χώρος βρίσκεται πάντα υπό πίεση. Περισσότεροι δρόμοι δημιουργούν περισσότερη κίνηση. Το μισό περίπου της συνολικής επιφάνειας των πόλεων στις ΗΠΑ καταλαμβάνεται από δρόμους και χώρους στάθμευσης (για το Λος Άντζελες τα αυτοκίνητα απαιτούν το 65% της επιφάνειας της πόλης). Τώρα πλέον τα αυτοκίνητα απαιτούν περισσότερο χώρο απ΄ ότι η κατοικία. Αλλά και οι προϋπολογισμοί μεταβάλλονται αναλόγως. Το 1/5 της οικογενειακής δαπάνης καταναλώνεται από τα αυτοκίνητα.

Το μοντέλο αυτό ακολουθείται πιστά και από τους νεοφώτιστους καταναλωτές της Ασίας. Κανείς δεν φαίνεται να συνειδητοποιεί ότι το μοντέλο στηρίζεται στην επισφαλή τιμή του πετρελαίου και σε αποθέματα που θα βρεθούν σε κρίση σε μερικά χρόνια. Όμως το πιο σημαντικό είναι ότι κανείς δεν ανησυχεί για την αύξηση των εκπομπών του διοξειδίου του άνθρακα σε παγκόσμια κλίμακα. Πράγμα που καθιστά αναπόφευκτο η μορφή της ανάπτυξης στην οποία προσβλέπουν τα εκατομμύρια των νέων αστικών πληθυσμών στην Κίνα και στις Ινδίες. 

Οι υπολογισμοί λοιπόν για περιορισμό στην αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα και την αποφυγή της υπερθέρμανσης του πλανήτη τινάζονται στον αέρα με τρόπο που δεν αφήνει κανένα περιθώριο για κάποια διορθωτική δράση.

Οικολογία και προσδοκίες για ανάκαμψη

Ενώ ακόμη βρισκόμαστε σε συνθήκες μεγάλης οικονομικής κρίσης, η γερμανική οικονομία φιλοδοξεί να είναι η πρώτη σημαντική οικονομία που θα ανακάμψει. Πρόκειται για ανάκαμψη που στηρίζεται στις εξαγωγές και έχει ως αποτέλεσμα την παραγωγή θέσεων εργασίας και την εντατικοποίηση της παραγωγής. Παρά τις αμφιβολίες και τη γενική απαισιοδοξία που γεννούν η υψηλή ανεργία και η πτώση των αμοιβών, η γενική εντύπωση είναι ότι η Γερμανία δημιουργεί τις προοπτικές για ανάκαμψη, έξοδο από την ύφεση και σταθερή ανάπτυξη. Και βέβαια αυτό είναι το ζητούμενο. Παρ΄ όλο που το αίτημα της μείωσης των εκπομπών διοξείδιου του άνθρακα είναι επιτακτικό, η αναμενόμενη ανάκαμψη θεωρείται ως αυτοσκοπός. Κανείς δεν λαμβάνει υπ΄ όψη τις οικολογικές διαστάσεις αυτού που πρόκειται να συμβεί. Έτσι, δεν φαίνεται να υπάρχει αξιόπιστη εναλλακτική οικονομική πρόταση εξόδου από την κρίση, αλλά ακόμη και αν υπάρχει, η δυναμική των πραγμάτων δεν της δίνει πιθανότητα επιτυχίας. 

Οι ΗΠΑ προσπαθούν να ισορροπήσουν την ισοτιμία του δολαρίου προς το κινέζικο γιουάν, ώστε να κατορθώσουν να αυξήσουν τις εξαγωγές τους προς την Κίνα πραγματοποιώντας το άλμα που θα τις απαλλάξει από την υψηλή ανεργία. Είναι γεγονός ότι τα επιχειρηματικά κέρδη στις ΗΠΑ έχουν ανακάμψει σε επίπεδα ανώτερα της εποχής πριν την κρίση. Ωστόσο, τα εκατομμύρια των ανέργων συνεχίζουν να τροφοδοτούν την αμφιβολία που κάνει την οικονομία των ΗΠΑ να κινείται στο χείλος του γκρεμού. Παράλληλα, η Ιαπωνία προσπαθεί να αναχαιτίσει την άνοδο του γιεν, ώστε η στάσιμη οικονομία της να βρεθεί σε τροχιά ανάπτυξης που θα στηρίξει η αύξηση των εξαγωγών. Το όνειρο της ραγδαίας ανάπτυξης των εξαγωγών βρίσκεται στις σκέψεις των σχεδιαστών που είναι υπεύθυνοι για τις οικονομικές κατευθύνσεις σε όλο τον κόσμο. Πρόκειται με άλλα λόγια για το γνώριμο ζήτημα της επέκτασης των αγορών, οι οποίες είναι αναγκαίες για κάθε πειστική προοπτική ανάπτυξης.

Παρά την αναταραχή και την κρίση στην Ευρωζώνη οι Γερμανοί βρίσκονται και πάλι πίσω από τις γραμμές παραγωγής και εργάζονται με ρυθμούς και αποδόσεις που δεν έχουν εμφανισθεί μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου. Εκείνο που τροφοδοτεί τις γερμανικές γραμμές παραγωγής είναι οι εξαγωγές προς την Κίνα, η οποία ήδη κατέλαβε τη θέση της υπ΄ αριθμόν ένα αγοράς για τα αξιόπιστα μηχανήματα που παράγουν οι φίλεργοι και τελειομανείς Γερμανοί βιομήχανοι και εργάτες. Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι το 2010 η Volkswagen εξήγαγε στην Κίνα πέντε φορές περισσότερα αυτοκίνητα από αυτά που παράγουν τα εργοστάσιά της για την αγορά των ΗΠΑ. Παράλληλα, παρά το ότι σε απόλυτα μεγέθη οι ΗΠΑ πραγματοποιούν μεγαλύτερες εξαγωγές προς την Κίνα, οι γερμανικές εξαγωγές είναι τριπλάσιες αν οι αριθμοί κατανεμηθούν αναλογικά ως προς το μέγεθος των πληθυσμών και των οικονομιών.

Τα υψηλής ποιότητας προϊόντα που παράγουν οι Γερμανοί κατασκευαστές απολαμβάνουν την αποδοχή των νεοφώτιστων καταναλωτών της Κίνας. Παρά την επιθυμία των Κινέζων να απομιμούνται και να αντιγράφουν τα δυτικά προϊόντα οι γερμανικές εταιρείες εξάγουν προς την Κίνα μεγαλύτερες ποσότητες ποιοτικών ειδών από τις αντίστοιχες που παράγει η κινέζικη βιομηχανία. Ακόμη, παρά το ότι το ισοζύγιο πληρωμών Γερμανίας – Κίνας είναι εις βάρος των Γερμανών, το αρνητικό υπόλοιπο δεν συγκρίνεται με τα αντίστοιχα μεγέθη από το ισοζύγιο πληρωμών ΗΠΑ – Κίνας.

Το βέβαιο είναι ότι μέσα στην απογοήτευση και την ανησυχία κανείς δεν ασχολείται με τις ευκαιρίες και τις δυνατότητες που ενδέχεται να προσφέρει η οικονομική συρρίκνωση όσον αφορά τα οικολογικά αιτήματα. Δεν γίνεται καμία συζήτηση για την εδραίωση ενός μέτρου μεταξύ οικολογικής καταστροφής και αλόγιστης ανάπτυξης. Η οικονομική κρίση έφερε στην επιφάνεια τις τάσεις που ενδέχεται να είναι μοιραίες για την οικολογική ισορροπία σε ολόκληρο τον πλανήτη. Εκτός από την μόνιμη απαίτηση και επιδίωξη των δυτικών οικονομιών για απεριόριστη και μη αειφόρο  ανάπτυξη ήδη έχει προστεθεί και η διεκδίκηση των νέων οικονομιών της Νοτιοανατολικής Ασίας και Λατινικής Αμερικής για ανάπτυξη με πρότυπα το δυτικό μοντέλο. Η τάση αυτή παίρνει μέρα με τη μέρα απρόβλεπτη δυναμική και διαπλέκει τις αναπτυσσόμενες οικονομίες με οικονομίες του τέως Τρίτου Κόσμου. Χαρακτηριστική είναι η συνεργασία της Κίνας με τη Βραζιλία για την κατασκευή υποδομής στη Βραζιλία, ώστε να γίνει δυνατή η οικονομική συνεργασία των δύο μεγάλων αυτών χωρών. Οι υπό κατασκευήν αναπτύξεις έχουν τεράστια κλίμακα και ιδιαίτερα καταστρεπτικά οικολογικά αποτελέσματα. Κατασκευάζεται στην ακτή της Βραζιλίας προς τον Ατλαντικό τεράστιο βιομηχανικό συγκρότημα με γιγαντιαίες αποβάθρες δίπλα στο τροπικό δάσος του Αμαζονίου. Πρόκειται για το μεγαλύτερο βιομηχανικό λιμάνι του κόσμου, αλλά παράλληλα και για τη μεγαλύτερη πύλη προς τους φυσικούς πόρους της γιγαντιαίας Βραζιλίας. Σχεδιάζονται φορτηγά πλοία δυναμικότητας εκατοντάδων χιλιάδων τόνων, τα οποία θα ταξιδεύουν σε ευρύ θαλάσσιο δρόμο προς Ανατολάς, ώστε να ικανοποιούν την ακατάσχετη δίψα της Κίνας για μεταλλεύματα, πετρέλαια, σιτάρι, ξύλο και πλήθος προϊόντων της μελλοντικής βιομηχανίας της Βραζιλίας.

Πέρα από τα στρατηγικά και οικονομικά ενδιαφέροντα η κατάσταση που φαίνεται να διαμορφώνεται σημαίνει την πλήρη και ριζική ανατροπή της ήδη κλονισμένης και παραπαίουσας παγκόσμιας οικολογικής ισορροπίας, με ό,τι  μπορεί αυτό να σημαίνει για το παρόν και το μέλλον όλων μας. Αυτό θα μπορούσαμε να το περιμένουμε. Είναι φανερό ότι το οικολογικό πρόβλημα συναρτάται απολύτως με τη μεταφυσική στάση του ανθρώπου, τη γενικότερη κοσμοαντίληψη που χαρακτηρίζει κάθε πολιτισμό. Το οικολογικό πρόβλημα είναι κατά βάση πρόβλημα πολιτισμικό. Εφ’ όσον οι πολιτισμικές προϋποθέσεις δεν μεταβάλλονται ριζικά δεν είναι δυνατόν να περιμένουμε αλλαγή σε ό,τι δημιουργεί και συντηρεί το οικολογικό ζήτημα.

Εθνική σχιζοφρένεια

Ομολογώ ότι δεν παρακολουθώ την τηλεόραση και δεν έχω καλή γνώμη γι΄ αυτήν. Έχω την εντύπωση ότι η πολυγνωμία της τηλεόρασης και η ταχύτητά της επιβάλλουν  αντιλήψεις και στάσεις χωρίς κρίση. Γι’ αυτό μου είναι ξένοι οι τρόποι με τους οποίους η τηλεόραση χειρίζεται ζητήματα σοβαρά.

Οπωσδήποτε, η εκτενής διαφήμιση για την τηλεοπτική σειρά για την Επανάσταση του 1821 με οδήγησε στο να παρακολουθήσω την χθεσινοβραδινή πρώτη εκπομπή της σειράς. Μάλιστα η δήλωση του παρουσιαστή της σειράς ότι «η συντριπτική πλειοψηφία του κοινού δεν γνωρίζει την ιστορία μας, παρά μόνο μέσα από στερεότυπα» μου φάνηκε ότι υπόσχεται πολλά. Αλλά και η επεξηγηματική φράση περί «γέννησης ενός έθνους» με τις ουσιαστικά διαφορετικές παραλλαγές της «γέννησης ενός έθνους-κράτους» και της «γέννησης ενός κράτους» κίνησαν το ενδιαφέρον μου. Έτσι, ξενύχτησα, αφού η σχετική συζήτηση μεταξύ των συντελεστών της σειράς, που ακολούθησε, κράτησε μέχρι μετά της μία το πρωί, όταν εγκατέλειψα απελπισμένος την τηλεόραση. Και όχι μόνο ξενυχτισμένος, αλλά και ζαλισμένος από τον λυσσώδη πόλεμο των απορρυπαντικών και τις θορυβώδεις επιδείξεις των υπερ-αυτοκινήτων που εξαπέλυσαν οι επίμονες διαφημίσεις που κάθε τόσο διέκοπταν την μετάδοση της εκπομπής.

Όπως και να έχει το πράγμα, έμεινα με πολλές απορίες. Στην αρχή εκείνο που κατάλαβα, ήταν ότι η σειρά έχει μια θετική αντίληψη για την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Δεν ήταν, λοιπόν, η Οθωμανική Αυτοκρατορία παρασιτική, ούτε κύρια μέριμνά της ήταν η απομύζηση των υπηκόων της, ούτε οι ραγιάδες Ρωμηοί λίγο έλειψε να αφανιστούν. Δεν έγινε κανένας λόγος για τους δύο πρώτους τρομερούς αιώνες μετά την τουρκική κατάκτηση. Ούτε έγινε κανένας λόγος για την ελληνική αναγέννηση, τη γέννηση του Νέου Ελληνισμού και τον ελληνικό Διαφωτισμό. Επαναλήφθηκε μόνο τρεις φορές, αν θυμάμαι καλά, η αιτίαση για σύνδεση του 1821 με τη «γέννηση ενός έθνους». Οι τρισδιάστατες αναπαραστάσεις γεγονότων και τόπων για τις οποίες διαφημίστηκε η «υπερπαραγωγή» δεν μου έκαναν εντύπωση, εκτός από τις ενδυμασίες και τα υπόλοιπα στοιχεία του λαϊκού μας πολιτισμού. Απορίες μόνο μου γεννήθηκαν κατά τις περιπλανήσεις του παρουσιαστή σε διάφορες τοποθεσίες. Εκεί ο παρουσιαστής της σειράς, συγγραφέας κ. Πέτρος Τατσόπουλος με μεγάλη αυτοπεποίθηση και κάποια αυταρέσκεια προσπαθούσε να αποδείξει κάτι έξω από τα στερεότυπα. Ομολογώ πως δεν κατάλαβα περί τίνος επρόκειτο. Δεν κατάλαβα επίσης σε τί έγκειται ο τρόπος της παρουσίασης αυτής, που χαρακτηρίστηκε από τον ίδιο τον κ. Τατσόπουλο ως «αντισυμπλεγματικός», πράγμα που μου δημιουργεί την απορία για το ποιός είναι ο «συμπλεγματικός» τρόπος παρουσίασης της ιστορίας. Ενδιαμέσως, ο κ. Θάνος Βερέμης, αφού παρουσίασε τα θετικά της τουρκικής διοίκησης, απεφάνθη μεταξύ άλλων ότι ένας από τους λόγους της μετοίκησης των ρωμαίικων πληθυσμών σε ορεινές περιοχές ήταν και ο υγιεινός ορεινός αέρας. Μπορούμε έτσι να βγάλουμε το συμπέρασμα ότι οι Τούρκοι κατακτητές ξεκίνησαν από την Κεντρική Ασία για να εγκατασταθούν στις υγρές κοιλάδες και τις στενές πεδιάδες της Νότιας Ελλάδας και να καταταλαιπωρούνται από την ελονοσία. Εντύπωση επίσης μου προκάλεσε η αποσιώπηση της ανατολικής  Ελλάδας ως χώρου, όπου επεβλήθη η τουρκική διοίκηση με συνέπεια την εξαφάνιση των χριστιανικών πληθυσμών.

Μετά, ακολούθησε συζήτηση μεταξύ των συντελεστών της εκπομπής που είναι έγκριτα πρόσωπα της ακαδημαϊκής ζωής. Εδώ, έμεινα με την εντύπωση ότι έγινε μια σχιζοφρενική ολοκληρωτική μεταστροφή των απόψεων που είχαν διατυπωθεί κατά το πρώτο μέρος που είναι και το πρώτο επεισόδιο της τηλεοπτικής σειράς. Τώρα γίνεται πλέον λόγος για τη «γέννηση ενός έθνους-κράτους» και τη «γέννηση ενός κράτους», τσιμουδιά για τη «γέννηση ενός έθνους». Απ΄ ό,τι θυμάμαι, έγινε λόγος για τους Έλληνες που επαναστάτησαν, ώστε να συμπεράνει κανείς ότι οι Έλληνες υπήρχαν πριν την επανάσταση του 1821. Μάλιστα, ο κ. Θάνος Βερέμης αναφέρθηκε εκτενώς στον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο και το έργο του. Το μόνο που θυμάμαι καθαρά είναι η αναφορά του κ.Θάνου Βερέμη στις ονομασίες των Ελλήνων. Βέβαια, απέρριψε την ονομασία «Ρωμηός» και μάλιστα δεν αναφέρθηκε στους «Ρωμαίους», όπως αποκαλούνταν οι ίδιοι οι Βυζαντινοί πρόγονοί μας και έφθασε να αποδώσει την ονομασία «Ρωμηός» στους Τούρκους. Αποκόπτεται έτσι η σύνδεσή μας με την ανατολική διάσταση της Ελλάδας και αποσιωπάται το βυζαντινό μας παρελθόν.

Εν κατακλείδι θέλω να πω ότι το μόνιμα διηρημένο ελληνικό έθνος βρίσκει, ή του βρίσκουν, αφορμές για νέες διαιρέσεις. Μέχρι τώρα συζητούσαμε αν είμαστε Ανατολή ή Δύση. Τώρα πλέον συζητάμε και για το πότε δημιουργήσαμε το έθνος μας και ποιά είναι η ιστορία μας. Το σίγουρο είναι ότι η κρίση ταυτότητας βοηθά την παγκοσμιοποίηση.

Δόγμα αμοιβαίας ανοχής και συνεργασίας

Η μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου, αυτή των ΗΠΑ, και η δεύτερη μεγαλύτερη και ταχύτερα αναπτυσσόμενη οικονομία του κόσμου, αυτή της Κίνας, βρίσκονται σε μια κατάσταση αυξανόμενης αλληλεξάρτησης. Αυτό φαίνεται να έγινε χωρίς να υπάρξει ανάλογη πρόθεση ή σχεδιασμός, όπως θα υποστήριζε κάποια θεωρία συνομωσίας. Η αλληλεξάρτηση των δύο κολοσσιαίων οικονομιών υφίσταται στην πράξη αν και για ορισμένους σε αμφότερες τις ΗΠΑ και την Κίνα φαίνεται ότι δεν είναι ιδιαίτερα ευχάριστη και αποδεκτή. Πρόκειται για αναγκαστικό συνεταιρισμό, τον οποίο κανείς δεν φαίνεται πρόθυμος και ικανός να κόψει τα δεσμά του που γίνονται ολοένα πιο σφικτά, τόσο ώστε η διάρρηξη τους να σημάνει κλονισμό της παγκόσμιας οικονομίας.

Η εξάρτηση της Κίνας από τις ΗΠΑ ξεκινά από το ότι οι ΗΠΑ αποτελούν την κύρια αγορά για τα φθηνά ανταγωνιστικά προϊόντα της Κίνας. Χωρίς την αγορά των ΗΠΑ, τη μεγαλύτερη του κόσμου, η Κίνα δεν θα είναι σε θέση να επιτύχει τους ρυθμούς ανάπτυξης στους οποίους έχει συνηθίσει και τους οποίους επιθυμεί για το μέλλον. Οι ΗΠΑ όχι μόνο δεν αντιδρούν στη ραγδαία ανάπτυξη της Κίνας, αλλά φαίνεται ότι την ενισχύουν. Η οικολογική σημασία της εξέλιξης αυτής είναι πολύ σοβαρή, αφού στην παγκόσμια ανισορροπία που δημιουργεί η καταναλωτική μανία του αναπτυγμένου αστικού Βορρά προστίθεται και ο ανάλογος καταναλωτικός ζήλος των νεοπαγών Κινέζων καταναλωτών.

Οι ΗΠΑ, με χρόνια και αυξανόμενα ελλείμματα και ένα γιγαντιαίο εθνικό χρέος εξαρτώνται απολύτως από την Κίνα. Μάλιστα οι ελπίδες για αντιμετώπιση της μεγάλης ανεργίας των ΗΠΑ βασίζονται στις ελπίδες εξαγωγών προς την Κίνα. Τα ομόλογα του αμερικανικού δημοσίου έχουν ως κύριο αποδέκτη τα θησαυροφυλάκια της Κίνας, όπου συσσωρεύεται ένας όγκος ομολόγων που τείνει να ξεπεράσει το τρισεκατομμύριο δολαρίων. Η Κίνα επιτρέπει στις ΗΠΑ να ζουν πάνω από τις δυνατότητές τους.

Η κατάσταση αυτή μοιάζει με μια οικονομική παραλλαγή του δόγματος που κυριάρχησε στον Ψυχρό Πόλεμο. Πρόκειται για το δόγμα της αμοιβαία εγγυημένης πυρηνικής καταστροφής, σύμφωνα με το οποίο οι τότε δύο αντίπαλοι ΗΠΑ και ΕΣΣΔ βρισκόταν σε δυναμική πυρηνική ισορροπία, αφού κανείς από τους δύο δεν μπορούσε να καταστρέψει τον αντίπαλο χωρίς να καταστραφεί και ο ίδιος από το αναπόφευκτο δεύτερο πυρηνικό πλήγμα. Αλλά, βέβαια, αντίθετα προς τους αντιπάλους του Ψυχρού Πολέμου, σήμερα Κίνα και ΗΠΑ δεν έχουν σχέση αντιπάλου, αλλά μάλλον συνεργατών. Σήμερα οι δύο συνεταίροι δεν μπορούν να ξεφύγουν από τον συνεταιρισμό τους, χωρίς να καταστραφούν οικονομικά. Πρόκειται για ένα δόγμα αμοιβαία εγγυημένης οικονομικής καταστροφής.

Είναι επόμενο ότι και στις δύο χώρες υπάρχουν γνώμες που βλέπουν την άλλη χώρα ως αντίπαλο. Πολλοί στις ΗΠΑ πιστεύουν ότι η Κίνα είναι, ή θα είναι, σε θέση να χειριστεί τα ομόλογα των ΗΠΑ για να δημιουργήσει χάος στην οικονομία των ΗΠΑ. Αυτό σημαίνει την απώλεια της οικονομικής αυτοδυναμίας και κυριαρχίας των ΗΠΑ. Υποστηρίζεται έτσι ότι η Κίνα έχει τη δυνατότητα να εκβιάσει τις ΗΠΑ σε ευαίσθητα πολιτικά και γεωπολιτικά θέματα. Ανάλογα, ορισμένοι Κινέζοι υποστηρίζουν ότι η χώρα τους είναι υποχείριο του αμερικανικού δολαρίου και ότι βρίσκονται σε αδιέξοδο.

Οπωσδήποτε, η Κίνα δεν έχει κανένα λόγο για να πωλήσει μαζικά τα ομόλογα των ΗΠΑ και ούτε έχει και πιθανό αγοραστή. Έτσι, η Κίνα ως κάτοχος τεραστίων αξιών των ΗΠΑ είναι ιδιαίτερα προσεκτική σε ό,τι θα μπορούσε να βλάψει την οικονομία των ΗΠΑ.

Είναι φανερό ότι τα πράγματα επιβάλλουν μία συνεργατική συνύπαρξη. Είτε αμφότεροι κερδίζουν, είτε αμφότεροι χάνουν.

Πρόκειται για την ρίζα μίας αναπόφευκτης συμμαχίας; Αυτό δεν μπορούμε να το προσδιορίσουμε, μάλλον έχουμε να κάνουμε με μία εμπορική συνεργασία και αναγκαστική ανοχή.

Όπως και να έχει το πράγμα η κατάσταση αυτή, παρά τις διαμαρτυρίες των υποστηρικτών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στις ΗΠΑ, φαίνεται να ευνοεί την παγκόσμια σταθερότητα και να εξομαλύνει τις αντιθέσεις σε παγκόσμια κλίμακα. Ωστόσο, η ραγδαία ανάπτυξη της Κίνας και η φρενήρης ανάλωση πόρων από τις ΗΠΑ έχουν οικολογική σημασία που πρέπει να μας απασχολήσει.

Το Έθνος βλάπτει σοβαρά την παγκοσμιοποίηση;

Δύο ήταν τα μεγάλα τρίπτυχα του αστικού βίου και της φιλελεύθερης αστικής δημοκρατίας: το ένα «ησυχία-τάξη-ασφάλεια», το άλλο «θρησκεία-πατρίδα-οικογένεια». Το πρώτο συνδέθηκε στη χώρα μας με την αστυνομική τρομοκρατία και την καταστολή κάθε πρωτοβουλίας που μπορούσε να απειλήσει κατεστημένες συμπεριφορές. Αποτέλεσμα ήταν να φτάσουμε σήμερα στο αντίθετο άκρο «μπάχαλο-ασυδοσία-ανασφάλεια», συνδεδεμένο πλέον με ποικίλης προελεύσεως ανεξέλεγκτη τρομοκρατία.

Στο δεύτερο τρίπτυχο, αφού διαβρώθηκε βαθιά η θρησκεία και η οικογένεια, υποσκάπτονται ήδη συστηματικά οι έννοιες της πατρίδας και του έθνους, εν προκειμένω του ελληνικού έθνους. Το εθνικό μετονομάζεται αυθαίρετα σε εθνικιστικό, ώστε να προκαλέσει απέχθεια. Ξέρω βέβαια ότι έθνος και εθνικό στη χώρα μας συνδέθηκε με την «εθνικοφροσύνη»,  που πολλοί την καπηλεύτηκαν κι άλλοι τόσοι την πλήρωσαν ακριβά. Το σχήμα όμως αυτό δε λειτουργεί πλέον ή έχει περιοριστεί σε κάποια στενόμυαλα απολιθώματα. Ξέρω επίσης ότι η θεωρία της παγκοσμιοποίησης έχει ως πρώτο στόχο της την αποδόμηση των εθνικοτήτων και την εξάλειψη των χαρακτηριστικών τους. Η παγκοσμιοποίηση βέβαια κάνει τη δουλειά της. Το ζήτημα είναι εμείς τι κάνουμε. Θα θυσιάσουμε την Ελλάδα στην παγκοσμιοποίηση; Πού είναι το όριο;

Είναι άραγε εθνικισμός να μαθαίνουν τα παιδιά ότι έχουν πατρίδα τους την Ελλάδα ή να μαθαίνουν αυτό που υπήρξε η Ελλάδα ή να μαθαίνουν να αγαπούν την πατρίδα τους, τη γλώσσα, τον τόπο, τη χώρα, το λαό της, τη ζωή του; Αυτά είναι τα ριζώματα της ψυχής. Χωρίς αυτά η εκπαίδευση είναι αφυδατωμένη και άγονη, αφήνει τους νέους αβοήθητους, χωρίς στηρίγματα να πελαγοδρομούν στους ανέμους, να παραδίδονται και να ενδίδουν πρόθυμα, αρκεί «να περνάνε καλά». Απορρίπτοντας τον εθνικισμό θα απορρίψουμε και το έθνος; Πού είναι το όριο;

Ωστόσο, και άσχετα από τις αντιμαχόμενες απόψεις, νηπιαγωγοί και δάσκαλοι κάνουν αυτό που ξέρουν. Προ ημερών ο εγγονός μου γυρίζοντας από τον παιδικό σταθμό, που είπε όλο χαρά το τραγούδι που έμαθε: «Δε χορταίνω να βλέπω εσένα, ω πατρίδα, Ελλάδα - Ελλάδα» !

Εθνοκεντρισμός στην εκπαίδευση, είπατε; Γιατί όχι; Ενοχλείται η παγκοσμιοποίηση;

Κωστας Μπαλασκασ
(Από το περιοδικό Νεα Πορεια, τεύχος 133/2010)